अध्याय 7: यम का दूत को आदेश: विष्णुभक्तों को छोड़ो

यथावत् कथित सर्वं यत् पृष्टोऽसि मया द्रिज ।
श्रोतुम्च्छाम्यहं त्वेकं तदू भवान् प्रब्रवीतु मे

yathāvat kathita sarvaṃ yat pṛṣṭo'si mayā drija |
śrotumcchāmyahaṃ tvekaṃ tadū bhavān prabravītu me

सप्त द्रीपानि पाताल-वीथ्यश्व सुमहामुने ।
सप्त लोका येऽन्तरस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः

sapta drīpāni pātāla-vīthyaśva sumahāmune |
sapta lokā ye'ntarasthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ

स्थूलैः सूक्ष्मैस्तथा सूक्ष्मात् सूक्ष्मैः सूक्ष्मतरैस्तथा ।
स्थूलैः स्थूलतरैश्चैव सर्वप्राणिभिरावृतम्

sthūlaiḥ sūkṣmaistathā sūkṣmāt sūkṣmaiḥ sūkṣmataraistathā |
sthūlaiḥ sthūlataraiścaiva sarvaprāṇibhirāvṛtam

अङ्गु लस्याष्टभागोऽपि न सोऽस्ति मुनिसत्तम ।
न सान्ति प्राणिनो यत्र कर्मबान्धनिबन्धनाः

aṅgu lasyāṣṭabhāgo'pi na so'sti munisattama |
na sānti prāṇino yatra karmabāndhanibandhanāḥ

सर्वे चैत वशं यान्ति यमस्य भगवन् । किल ।
आयुषोऽन्ते तथा यान्ति यातनास्तत्प्रचोदिताः

sarve caita vaśaṃ yānti yamasya bhagavan | kila |
āyuṣo'nte tathā yānti yātanāstatpracoditāḥ

यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्वथ योनिषु ।
जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणामेष निर्णायः

yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsvatha yoniṣu |
jantavaḥ parivartante śāstrāṇāmeṣa nirṇāyaḥ

सोऽहमिच्छामि तच्छ्रोतु यमस्य वशवर्त्तिनः ।
न भवन्ति नरा यन तत् कर्मं कथयामलम्

so'hamicchāmi tacchrotu yamasya vaśavarttinaḥ |
na bhavanti narā yana tat karmaṃ kathayāmalam

अयमेव मुने प्रश्रो नकुलेन महात्मना ।
पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत् तच्छृणुष्व मे

ayameva mune praśro nakulena mahātmanā |
pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yat tacchṛṇuṣva me

पुरा समागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्रिजः ।
समामु पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः

purā samāgato vatsa sakhā kāliṅgako drijaḥ |
samāmu pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ

तेनाख्यातमिदञ्च दमित्थञ्चैतदू भविष्यति ।
तथा च तदभूद् वत्स यथोक्तं तेन धीमता

tenākhyātamidañca damitthañcaitadū bhaviṣyati |
tathā ca tadabhūd vatsa yathoktaṃ tena dhīmatā

स पृष्टश्व मया भूयः श्रदृधानवता द्रिजः ।
यदू यदाह न तदू दृमन्यथा हि मया क्वचित्

sa pṛṣṭaśva mayā bhūyaḥ śradṛdhānavatā drijaḥ |
yadū yadāha na tadū dṛmanyathā hi mayā kvacit

एकदा तु मया पृष्टं यदेतद् भवतोदितम् ।
प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर्वचः

ekadā tu mayā pṛṣṭaṃ yadetad bhavatoditam |
prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya munervacaḥ

जातिस्मरेण कथितो रहस्यः परमो मम ।
यम-किङ्गरयोर्योऽभूत् संवादस्तं ब्रवीमि ते

jātismareṇa kathito rahasyaḥ paramo mama |
yama-kiṅgarayoryo'bhūt saṃvādastaṃ bravīmi te

स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशह्सतं वदति यमः किल तस्य कर्णामूले ।
परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्

svapuruṣamabhivīkṣya pāśahsataṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇāmūle |
parihara madhusūdanaprapannān prabhurahamanyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām

अहममरघणर्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः ।
हरिगुरुवशगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः

ahamamaraghaṇarcitena dhātrā yama iti lokahitāhite niyuktaḥ |
hariguruvaśago'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ

कटकमुकुटकर्णिकादिबेदैः कनकमभेदमपीष्यते यथैकम ।
सुरपशुमनुजादिकल्पनाभि हरिरखिलाभिरुदीर्य्यते तथैकः

kaṭakamukuṭakarṇikādibedaiḥ kanakamabhedamapīṣyate yathaikama |
surapaśumanujādikalpanābhi harirakhilābhirudīryyate tathaikaḥ

क्षितिजलपरमाणावोऽनिलान्ते पुनरपि यान्ति यथैकतां धरिव्याः ।
सुरपशुमनुजादयस्तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन

kṣitijalaparamāṇāvo'nilānte punarapi yānti yathaikatāṃ dharivyāḥ |
surapaśumanujādayastathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena

हरिममरगणर्चिताञघ्रिपह्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्त्यः ।
तमपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिह्टत्य यथाग्रिगाज्यसिक्तम्

harimamaragaṇarcitāñaghripahmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi marttyaḥ |
tamapagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṭatya yathāgrigājyasiktam

इति यमवचनं निशम्य पाशी कथय मम विभो समस्तधातु
यमपुरुषस्तमुवाच धर्मराजम् । र्भवति हरेः खलु यादृशोऽस्य भक्तः

iti yamavacanaṃ niśamya pāśī kathaya mama vibho samastadhātu
yamapuruṣastamuvāca dharmarājam | rbhavati hareḥ khalu yādṛśo'sya bhaktaḥ

न चलति निजवर्णाधर्मतो यः सममतिरात्मसुह्टदविपक्षपक्षे
न हरति न च हन्ति किञ्चिदुच्चैः सितमनसं तमवैहि विष्णभक्तम्

na calati nijavarṇādharmato yaḥ samamatirātmasuhṭadavipakṣapakṣe
na harati na ca hanti kiñciduccaiḥ sitamanasaṃ tamavaihi viṣṇabhaktam

कलिकलूषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर्मलिनीकृतोऽस्तमोहे ।
मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततमवेहि हररतीव भक्तम्

kalikalūṣamalena yasya nātmā vimalamatermalinīkṛto'stamohe |
manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatamavehi hararatīva bhaktam

कनकमपि रहस्यवेक्ष्य बुद्धया तृर्णामिव यः समवैति वै परस्वम ।
भवति च भगवत्यनन्यचेताः पुरुषवरं तमवेहि विष्णुभक्तम्

kanakamapi rahasyavekṣya buddhayā tṛrṇāmiva yaḥ samavaiti vai parasvama |
bhavati ca bhagavatyananyacetāḥ puruṣavaraṃ tamavehi viṣṇubhaktam

स्फटिकगिरिशिलामलः क्व बिष्णुर्मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः ।
न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्ज भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः

sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva biṣṇurmanasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ |
na hi tuhinamayūkharaśmipuñja bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ

विमलमतिविमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितोऽखिलसत्वमित्रबूतः ।
प्रियहितवचनोऽस्तमानमायो वसति सदा ह्टदि तस्य वासुदेवः

vimalamativimatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito'khilasatvamitrabūtaḥ |
priyahitavacano'stamānamāyo vasati sadā hṭadi tasya vāsudevaḥ

वसति ह्टदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमान् जगतोऽस्य सौम्यरूपः ।
क्षितिरसमतिरम्यमात्मनोऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः

vasati hṭadi sanātane ca tasmin bhavati pumān jagato'sya saumyarūpaḥ |
kṣitirasamatiramyamātmano'ntaḥ kathayati cārutayaiva śālapotaḥ

यमनियमविदूतकल्मषाणा मनुदिनमच्युतसक्तमानसानाम् ।
अपगतमद-मान-मत्सराणं त्यज भट दूरतरेण मानवानाम

yamaniyamavidūtakalmaṣāṇā manudinamacyutasaktamānasānām |
apagatamada-māna-matsarāṇaṃ tyaja bhaṭa dūratareṇa mānavānāma

ह्टदि यदि भगवाननादिररास्ते हरिरसिशङ्खगदाधरोऽव्ययात्मा ।
तदघमघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारमर्के

hṭadi yadi bhagavānanādirarāste harirasiśaṅkhagadādharo'vyayātmā |
tadaghamaghavighātakartṛbhinnaṃ bhavati kathaṃ sati cāndhakāramarke

हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठु राणि यश्व ।
असुभजनितदुर्मदस्य पु सः कलुषमतेह्ट दि तस्य नास्त्यनन्तः

harati paradhanaṃ nihanti jantūn vadati tathānṛtaniṣṭhu rāṇi yaśva |
asubhajanitadurmadasya pu saḥ kaluṣamatehṭa di tasya nāstyanantaḥ

न सहति परसम्पदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सतामसाधुः ।
न यजति न ददाति यश्व सन्तं मनसि न तस् जनार्दनोऽधमस्य

na sahati parasampadaṃ vinindāṃ kaluṣamatiḥ kurute satāmasādhuḥ |
na yajati na dadāti yaśva santaṃ manasi na tas janārdano'dhamasya

परमसुद्टदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे ।
शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य भक्तम्

paramasudṭadi bāndhave kalatre sutatanayāpitṛmātṛbhṛtyavarge |
śaṭhamatirupayāti yo'rthatṛṣṇāṃ tamadhamaceṣṭamavaihi nāsya bhaktam

अशुभमतिरसत्प्रवृत्तिसक्तः सततमनार्य्यविशालसङ्गमत्तः ।
अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर्नहि वासुदेवभक्तः

aśubhamatirasatpravṛttisaktaḥ satatamanāryyaviśālasaṅgamattaḥ |
anudinakṛtapāpabandhayatnaḥ puruṣapaśurnahi vāsudevabhaktaḥ

सकलमिदमहञ्च वासुदेवः परमपुनाम् परमेश्वरः स एकः ।
इति मतिरचला भवत्यनन्ते ह्टदयगते व्रज तान् विहाय दूरात्

sakalamidamahañca vāsudevaḥ paramapunām parameśvaraḥ sa ekaḥ |
iti matiracalā bhavatyanante hṭadayagate vraja tān vihāya dūrāt

कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शह्घचक्रपोणो भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तानपापान्

kamalanayana vāsudeva viṣṇo dharaṇidharācyuta śahghacakrapoṇo bhava śaraṇamitīrayanti ye vai tyaja bhaṭa dūratareṇa tānapāpān

वसति मनसि यस्य सोऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते ।
तव गतिरथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्य्यबलस्य सोऽन्यलोक्यः

vasati manasi yasya so'vyayātmā puruṣavarasya na tasya dṛṣṭipāte |
tava gatirathavā mamāsti cakra pratihatavīryyabalasya so'nyalokyaḥ

इतं निं जभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः ।
मम कथितामिदञ्च तेन तुभ्यं कुरुवर सम्यगिदं मयापि चोक्तम्

itaṃ niṃ jabhaṭaśāsanāya devo ravitanayaḥ sa kilāha dharmarājaḥ |
mama kathitāmidañca tena tubhyaṃ kuruvara samyagidaṃ mayāpi coktam

नकुलैतन्ममाख्यातं पूर्वं तेन द्रिजन्मना ।
कलिङ्गदेशादभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना

nakulaitanmamākhyātaṃ pūrvaṃ tena drijanmanā |
kaliṅgadeśādabhyetya prīyatā sumahātmanā

मयाप्येतदू यथान्याय सम्यग् वत्स तवोदितम् ।
यथा विष्णुमृते नान्यत् त्राणं संसारसागरे

mayāpyetadū yathānyāya samyag vatsa tavoditam |
yathā viṣṇumṛte nānyat trāṇaṃ saṃsārasāgare

किङ्गरा पाशदण्डाश्व न यमो न च याताः ।
समर्थस्तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा

kiṅgarā pāśadaṇḍāśva na yamo na ca yātāḥ |
samarthastasya yasyātmā keśavālambanaḥ sadā