अध्याय 6: साम, अथर्व और अठारह पुराण

सामवेदतरोः शाशा व्यासशिष्यः स जैमिनिः ।
क्रमेण येन मैत्रेय बिभेद श्वृणु तन्मम

sāmavedataroḥ śāśā vyāsaśiṣyaḥ sa jaiminiḥ |
krameṇa yena maitreya bibheda śvṛṇu tanmama

सुमन्तुस्तस्य पुत्रोऽभूत् सुकर्मास्याप्यभूत् सुतः ।
अधीतवन्तावेकैकां संहितां तौ महामुनी

sumantustasya putro'bhūt sukarmāsyāpyabhūt sutaḥ |
adhītavantāvekaikāṃ saṃhitāṃ tau mahāmunī

साहस्त्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस्ततः ।
चकार तञ्च तिच्छिष्यौ जगृहाते महामती

sāhastraṃ saṃhitābhedaṃ sukarmā tatsutastataḥ |
cakāra tañca ticchiṣyau jagṛhāte mahāmatī

हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्पिञ्जिश्व द्रिजोत्तम ।
उदीच्यसामगाः शिष्यास्तेब्यः पञ्चदशा स्मृताः

hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ pauṣpiñjiśva drijottama |
udīcyasāmagāḥ śiṣyāstebyaḥ pañcadaśā smṛtāḥ

हिरणयनाभात् तावत्यः संहिता यैर्द्रिजोत्तमैः ।
गृहीतास्तेऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः

hiraṇayanābhāt tāvatyaḥ saṃhitā yairdrijottamaiḥ |
gṛhītāste'pi cocyante paṇḍitaiḥ prācyasāmagāḥ

लोकाक्षिः कुथमिश्चैव कुसीदिर्लाङ्गलिस्तथा ।
पौष्पिञ्जिशिष्यास्तद्भदैः संहिता बहूलीकृताः

lokākṣiḥ kuthamiścaiva kusīdirlāṅgalistathā |
pauṣpiñjiśiṣyāstadbhadaiḥ saṃhitā bahūlīkṛtāḥ

हिरण्यनाभशिष्यश्च चतुर्विशंतिसंहिताः ।
प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः स महामतिः

hiraṇyanābhaśiṣyaśca caturviśaṃtisaṃhitāḥ |
provāca kṛtināmāsau śiṣyebhyaḥ sa mahāmatiḥ

तैश्वापि सामवेदोऽसौ शाखाभिकर्बहुलीकृतः ।
अथर्वणामथो वक्ष्ये संहितानां समुज्वयम्

taiśvāpi sāmavedo'sau śākhābhikarbahulīkṛtaḥ |
atharvaṇāmatho vakṣye saṃhitānāṃ samujvayam

शिष्यमध्यापयामास कबन्धं सोऽपि तं द्रिधा ।
कृता तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान्

śiṣyamadhyāpayāmāsa kabandhaṃ so'pi taṃ dridhā |
kṛtā tu devadarśāya tathā pathyāya dattavān

अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुरमितद्युतिः ।
देवदर्शस्य शिष्यास्तु मौदगो ब्रह्मबलिस्तथा ।
शौक्यायनिः पिप्पलादस्तथान्यो मुनिसत्तमः

atharvavedaṃ sa muniḥ sumanturamitadyutiḥ |
devadarśasya śiṣyāstu maudago brahmabalistathā |
śaukyāyaniḥ pippalādastathānyo munisattamaḥ

पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कूता यैर्द्रिज संहिताः ।
तजाजालिः कुमुदादिश्व तृतीयः शौनको द्रिज

pathyasyāpi trayaḥ śiṣyāḥ kūtā yairdrija saṃhitāḥ |
tajājāliḥ kumudādiśva tṛtīyaḥ śaunako drija

शौनकस्तु द्रिधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे ।
द्रितीयां संहिता प्रादात् सौन्धवायनसंज्ञिने

śaunakastu dridhā kṛtvā dadāvekantu babhrave |
dritīyāṃ saṃhitā prādāt saundhavāyanasaṃjñine

सैन्धवा मूञ्जिकेशाश्व द्रिधा भिन्नास्त्रिधा पुनः ।
नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च

saindhavā mūñjikeśāśva dridhā bhinnāstridhā punaḥ |
nakṣatrakalpo vedānāṃ saṃhitānāṃ tathaiva ca

चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्व पञ्चमः
श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

caturthaḥ syādāṅgirasaḥ śāntikalpaśva pañcamaḥ
śreṣṭhāstvatharvaṇāmete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

आख्यानेश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पसिद्धिभिः ।
पुराणसंहितां चक्र पुराणार्थविशारदः

ākhyāneścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpasiddhibhiḥ |
purāṇasaṃhitāṃ cakra purāṇārthaviśāradaḥ

प्रख्यातो व्यासशिष्योऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः ।
पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः

prakhyāto vyāsaśiṣyo'bhūt sūto vai romaharṣaṇaḥ |
purāṇasaṃhitāṃ tasmai dadau vyāso mahāmuniḥ

सुमतिश्चाग्रिवर्जाश्च मित्रायुः शांशपायनः ।
अकृतव्रणः सावर्णिः षट् शिष्यास्तस्य चाभवन्

sumatiścāgrivarjāśca mitrāyuḥ śāṃśapāyanaḥ |
akṛtavraṇaḥ sāvarṇiḥ ṣaṭ śiṣyāstasya cābhavan

काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शाशपायनः ।
रोमहर्षणिका चान्या तिसृणां मूलसंहिताः

kāśyapaḥ saṃhitākartā sāvarṇiḥ śāśapāyanaḥ |
romaharṣaṇikā cānyā tisṛṇāṃ mūlasaṃhitāḥ

चतुष्टयेनाप्येतेन संहितानामिदं मुने ।
आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्ममुच्यते

catuṣṭayenāpyetena saṃhitānāmidaṃ mune |
ādyaṃ sarvapurāṇānāṃ purāṇaṃ brāhmamucyate

अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते ।
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा

aṣṭādaśa purāṇāni purāṇajñāḥ pracakṣate |
brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavañca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā

अथान्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयञ्च सप्तमम् ।
आग्नेयमष्टमञ्चैव भविष्यं नवमं तथा

athānyannāradīyañca mārkaṇḍeyañca saptamam |
āgneyamaṣṭamañcaiva bhaviṣyaṃ navamaṃ tathā

दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ।
वाराहं द्वादशञ्चैव स्कान्दञ्चात्र त्रयोदशम्

daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgamekādaśaṃ smṛtam |
vārāhaṃ dvādaśañcaiva skāndañcātra trayodaśam

चतुर्दशं वामनञ्च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् ।
मात्स्यञ्च गारुड़ञ्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम

caturdaśaṃ vāmanañca kaurmaṃ pañcadaśaṃ smṛtam |
mātsyañca gārur̤añcaiva brahmāṇḍañca tataḥ parama

तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च ।
महापुराणान्येतानि ह्मष्टादश महामुने

tathā copapurāṇāni munibhiḥ kathitāni ca |
mahāpurāṇānyetāni hmaṣṭādaśa mahāmune

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
सर्वेष्वेतेषु कथ्यन्ते वंशामनुचरितञ्च यत्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
sarveṣveteṣu kathyante vaṃśāmanucaritañca yat

यदेतत् तव मैत्रेय पुराणां कथ्यते मया ।
एतदू वैष्णवसंज्ञ वै पाह्मस्य समनन्तरम्

yadetat tava maitreya purāṇāṃ kathyate mayā |
etadū vaiṣṇavasaṃjña vai pāhmasya samanantaram

सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु ।
कथ्यते भगवान् विष्णुरशेषेष्वेव सत्तम

sarge ca pratisarge ca vaṃśamanvantarādiṣu |
kathyate bhagavān viṣṇuraśeṣeṣveva sattama

अह्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणां धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्म ताश्चतुर्दश

ahgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ |
purāṇāṃ dharmaśāstrañca vidyā hma tāścaturdaśa

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः ।
अर्थशास्त्र चतुर्थन्तु विद्या ह्मष्टादशैव ताः

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ |
arthaśāstra caturthantu vidyā hmaṣṭādaśaiva tāḥ

ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्व तेभ्यो देवर्षयः पुनः ।
राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrva tebhyo devarṣayaḥ punaḥ |
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ

इति शाखाः प्रसंख्याताः शाखाभदास्तथैव च ।
कर्तारश्चैव शाखानां बेदहेतुस्तथोदितः

iti śākhāḥ prasaṃkhyātāḥ śākhābhadāstathaiva ca |
kartāraścaiva śākhānāṃ bedahetustathoditaḥ

सर्वमन्वन्तरेष्वेव शाखाभेदाः समाः समृताः ।
प्राजापत्या श्रुतिनित्या तद्रिकल्पास्त्विमे द्रिज

sarvamanvantareṣveva śākhābhedāḥ samāḥ samṛtāḥ |
prājāpatyā śrutinityā tadrikalpāstvime drija

एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
मैत्रेय वेदसम्बद्ध किमन्यत् तथामि ते

etat tavoditaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo'hamiha tvayā |
maitreya vedasambaddha kimanyat tathāmi te