अध्याय 4: व्यास चार शिष्यों में वेद बाँटते हैं

आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्त्रसम्मितः ।
ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञोऽयं सर्वसामधुक्

ādyo vedaścatuṣpādaḥ śatasāhastrasammitaḥ |
tato daśaguṇaḥ kṛtsno yajño'yaṃ sarvasāmadhuk

ततोऽत्र मत्सुतो व्यासो ह्मष्टाविंशतिमेऽन्तरे ।
वदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रबुः

tato'tra matsuto vyāso hmaṣṭāviṃśatime'ntare |
vadamekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajat prabuḥ

यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता ।
वेदास्तथ समस्तैस्तेर्व्यस्ता व्यासैस्तथा मया

yathā tu tena vai vyastā vedavyāsena dhīmatā |
vedāstatha samastaistervyastā vyāsaistathā mayā

तदनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्रिजोत्तम ।
चतुर्युगेष्वारचितान् समस्तेष्वववधारय

tadanenaiva vedānāṃ śākhābhedān drijottama |
caturyugeṣvāracitān samasteṣvavavadhāraya

कृष्णदू पायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रबुम् ।
कोऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महाभारतकृदू भवेत्

kṛṣṇadū pāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabum |
ko'nyo hi bhuvi maitreya mahābhāratakṛdū bhavet

तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना ।
द्रापरे ह्मत्र मैत्रेय तस्मिन् श्वृणु यथार्थतः

tena vyastā yathā vedā matputreṇa mahātmanā |
drāpare hmatra maitreya tasmin śvṛṇu yathārthataḥ

ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे ।
अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान्

brahmaṇā codito vyāso vedān vyastuṃ pracakrame |
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedapāragān

ऋगुवेदश्वावकं पैलं जग्राह स महामुनिः ।
वैशम्पायननामानं यजूर्वेदस्य चाग्रहीत्

ṛguvedaśvāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ |
vaiśampāyananāmānaṃ yajūrvedasya cāgrahīt

जैमिनि सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् ।
सुमन्तुस्तस्य शिष्योऽबूदू वेदव्यासस्य धीमतः

jaimini sāmavedasya tathaivātharvavedavit |
sumantustasya śiṣyo'būdū vedavyāsasya dhīmataḥ

रोमहर्षणनामानं महाबुद्धिं महामुनिः ।
सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहास-पुराणयोः ।
सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहास-पुराणयोः

romaharṣaṇanāmānaṃ mahābuddhiṃ mahāmuniḥ |
sūtaṃ jagrāha śiṣyaṃ sa itihāsa-purāṇayoḥ |
sūtaṃ jagrāha śiṣyaṃ sa itihāsa-purāṇayoḥ

एक आसीदू यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् ।
चातुर्होत्रमभूदू यस्मिस्तन यज्ञमथाकरोत्

eka āsīdū yajurvedastaṃ caturdhā vyakalpayat |
cāturhotramabhūdū yasmistana yajñamathākarot

आध्वर्यवं यजुभिंस्तु ऋगूभिर्होत्रं तथा मुनिः ।
औदूगात्रं सामभिश्चक्र ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

ādhvaryavaṃ yajubhiṃstu ṛgūbhirhotraṃ tathā muniḥ |
audūgātraṃ sāmabhiścakra brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ

ततः स ऋचमुद्ध त्य ऋग्वेदं तृतवान् मुनिः ।
यजूषि च यजुर्वेदं सामवेदञ्च सामभिः

tataḥ sa ṛcamuddha tya ṛgvedaṃ tṛtavān muniḥ |
yajūṣi ca yajurvedaṃ sāmavedañca sāmabhiḥ

राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माणि च प्रभुः ।
कारयामास मैत्रेय ब्रह्मत्वञ्च यथास्थिति

rājñastvatharvavedena sarvakarmāṇi ca prabhuḥ |
kārayāmāsa maitreya brahmatvañca yathāsthiti

सोऽयमेको महावेदस्तरुस्तेन पृथकूकृतः ।
चतुधा तु ततो जातं वेदपादपकाननम्

so'yameko mahāvedastarustena pṛthakūkṛtaḥ |
catudhā tu tato jātaṃ vedapādapakānanam

बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋगूवेदपादपम् ।
इन्द्रप्रमितये प्रादाद बास्कलाय चसंहिते

bibheda prathamaṃ vipra paila ṛgūvedapādapam |
indrapramitaye prādāda bāskalāya casaṃhite

चतुर्धा स बिभेदाथ बास्कलिद्रिज संहिताम् ।
बौध्यादिब्यो ददौ तास्तु शिष्येभ्यः स महामुनिः

caturdhā sa bibhedātha bāskalidrija saṃhitām |
baudhyādibyo dadau tāstu śiṣyebhyaḥ sa mahāmuniḥ

बौध्याग्रिमाठरौ तदूदू याज्ञवल्क्यपराशरौ ।
प्रतिशाखास्तु शाखायास्तसायास्त जगृहुमुने

baudhyāgrimāṭharau tadūdū yājñavalkyaparāśarau |
pratiśākhāstu śākhāyāstasāyāsta jagṛhumune

इन्द्रप्रमतिरेकान्तु संहितां स्वसुतं ततः ।
माण्डूकयं महात्मानं मैत्रयाध्यापयत् तदा

indrapramatirekāntu saṃhitāṃ svasutaṃ tataḥ |
māṇḍūkayaṃ mahātmānaṃ maitrayādhyāpayat tadā

तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यःसंहितां तामधीतवान

tasya śiṣyapraśiṣyebhyaḥsaṃhitāṃ tāmadhītavāna

चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ।
तस्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि मे श्वृणा

cakāra saṃhitāḥ pañca śiṣyebhyaḥ pradadau ca tāḥ |
tasya śiṣyāstu ye pañca teṣāṃ nāmāni me śvṛṇā

मुदूगलो गोमुखश्चैव वात्स्यः शालीय एब च ।
शिशिरः पञ्चमश्चासीन्मत्रेय सुमहामुनिः

mudūgalo gomukhaścaiva vātsyaḥ śālīya eba ca |
śiśiraḥ pañcamaścāsīnmatreya sumahāmuniḥ

संहितात्रितयं चक्र शाकपूर्णिरथतरम ।
निरुक्तमकरोत् तदूज्वतुर्थं मुनिसत्तम

saṃhitātritayaṃ cakra śākapūrṇirathatarama |
niruktamakarot tadūjvaturthaṃ munisattama

क्रौञ्चो वैतालिकस्तदूदू बलाकश्व महामतिः ।
निरुक्तकृज्वतुर्थोऽभूदू वेदवेदाङ्गपारगः

krauñco vaitālikastadūdū balākaśva mahāmatiḥ |
niruktakṛjvaturtho'bhūdū vedavedāṅgapāragaḥ

इत्येताः प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा द्रिजोत्तम बास्कलिश्चापरास्तिस्त्रः संहिताः कृतवान द्रिज

ityetāḥ pratiśākhābhyo'pyanuśākhā drijottama bāskaliścāparāstistraḥ saṃhitāḥ kṛtavāna drija

शिष्यः कालायनिर्गार्ग्यस्तृतीयश्च कथाजवः ।
इत्येत बहुधा प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

śiṣyaḥ kālāyanirgārgyastṛtīyaśca kathājavaḥ |
ityeta bahudhā proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ