अध्याय 3: अट्ठाईस व्यास और ओंकार रूपी ब्रह्म

ज्ञातमेतन्मया त्वत्तो यथा सर्वमिदं जगत् ।
विष्णुर्विष्णौ विष्णुतश्च न परं विद्यते ततः

jñātametanmayā tvatto yathā sarvamidaṃ jagat |
viṣṇurviṣṇau viṣṇutaśca na paraṃ vidyate tataḥ

एतत्तु श्रोतुमिच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना ।
वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगेयुगे

etattu śrotumicchāmi vyastā vedā mahātmanā |
vedavyāsasvarūpeṇa yathā tena yugeyuge

यस्मिन्यस्मिन्युगे व्यासो यो य आसीन्महामुने ।
तंतमाचक्ष्व भगवञ्छाखाभेदांश्च मे वद

yasminyasminyuge vyāso yo ya āsīnmahāmune |
taṃtamācakṣva bhagavañchākhābhedāṃśca me vada

वेदद्रु मस्य मैत्रेय शाखाभेदास्सहस्रशः ।
न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम्

vedadru masya maitreya śākhābhedāssahasraśaḥ |
na śakto vistarādvaktuṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tam

द्वापरेद्वापरे विष्णुर्व्यासरूपी महामुने ।
वेदमेकं सुबहुधा कुरुते जगतो हितः

dvāparedvāpare viṣṇurvyāsarūpī mahāmune |
vedamekaṃ subahudhā kurute jagato hitaḥ

वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणामवेक्ष्य च ।
हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान्करोति सः

vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇāmavekṣya ca |
hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedānkaroti saḥ

ययासौ कुरुते तन्वा वेदमेकं पृथक्प्रभुः ।
वेदव्यासाभिधाना तु सा च मूर्तिर्मधुद्विषः

yayāsau kurute tanvā vedamekaṃ pṛthakprabhuḥ |
vedavyāsābhidhānā tu sā ca mūrtirmadhudviṣaḥ

यस्मिन्मन्वंतरे व्यासा येये स्युस्तान्निबोध मे ।
यथा च भेदश्शाखानां व्यासेन क्रियते मुने

yasminmanvaṃtare vyāsā yeye syustānnibodha me |
yathā ca bhedaśśākhānāṃ vyāsena kriyate mune

अष्टविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो सहर्षिभिः ।
वैवस्वतेंतरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनःपुनः

aṣṭaviṃśatikṛtvo vai vedo vyasto saharṣibhiḥ |
vaivasvateṃtare tasmindvāpareṣu punaḥpunaḥ

वेदव्यासा व्यतीता ये ह्यष्टाविंशति सत्तम ।
चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनःपुनः

vedavyāsā vyatītā ye hyaṣṭāviṃśati sattama |
caturdhā yaiḥ kṛto vedo dvāpareṣu punaḥpunaḥ

द्वापरे प्रथमे व्यस्तस्स्वयं वेदः स्वयंभुवा ।
द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः

dvāpare prathame vyastassvayaṃ vedaḥ svayaṃbhuvā |
dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः ।
सविता पंचमे व्यासः षष्ठे मृत्युस्समृतः प्रभुः

tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe ca bṛhaspatiḥ |
savitā paṃcame vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyussamṛtaḥ prabhuḥ

सप्तमे च तथैवेंद्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः ।
सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः

saptame ca tathaiveṃdro vasiṣṭhaścāṣṭame smṛtaḥ |
sārasvataśca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ

एकादशो तु त्रिशिखो भरद्वाजस्ततः परः ।
त्रयोदशो चांतरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशो

ekādaśo tu triśikho bharadvājastataḥ paraḥ |
trayodaśo cāṃtarikṣo varṇī cāpi caturdaśo

त्रय्यारुणः पंचदशो षोडशो तु धनंजयः ।
क्रतुंजयः सप्तदशो तदूर्ध्वं च जयस्स्मृतः

trayyāruṇaḥ paṃcadaśo ṣoḍaśo tu dhanaṃjayaḥ |
kratuṃjayaḥ saptadaśo tadūrdhvaṃ ca jayassmṛtaḥ

ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजाच्च गौतमः ।
गौतमादुत्तरो व्यासो हर्य्यात्मा योभिधीयते

tato vyāso bharadvājo bharadvājācca gautamaḥ |
gautamāduttaro vyāso haryyātmā yobhidhīyate

अथ हर्य्यात्मनॐते च स्मृतो वाजश्रवा मुनिः ।
सोमशुष्कायणस्तस्मात्तृणबिंदुरिति स्मृतः

atha haryyātmanaoṃte ca smṛto vājaśravā muniḥ |
somaśuṣkāyaṇastasmāttṛṇabiṃduriti smṛtaḥ

ऋक्षोभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योभिधीयते ।
तस्मादस्मत्पिता शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने

ṛkṣobhūdbhārgavastasmādvālmīkiryobhidhīyate |
tasmādasmatpitā śaktirvyāsastasmādahaṃ mune

जातुकर्णोभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः ।
अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः

jātukarṇobhavanmattaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ |
aṣṭāviṃśatirityete vedavyāsāḥ purātanāḥ

एको वेदश्चतुर्द्धा तु तैः कृतो द्वापरादिषु

eko vedaścaturddhā tu taiḥ kṛto dvāparādiṣu

भविष्ये द्वापरे चापि द्रौ णिर्व्यासो भविष्यति ।
व्यतीते मम पुत्रेस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुने

bhaviṣye dvāpare cāpi drau ṇirvyāso bhaviṣyati |
vyatīte mama putresmin kṛṣṇadvaipāyane mune

ध्रुवमेकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येव व्यवस्थितम् ।
बृहत्वाद्बृंहणत्वाच्च तद्ब्रह्येत्यभिधीयते

dhruvamekākṣaraṃ brahma omityeva vyavasthitam |
bṛhatvādbṛṃhaṇatvācca tadbrahyetyabhidhīyate

प्रणवावस्थितं नित्यं भूर्भुवस्स्वरितीर्य्यते ।
ऋग्यजुस्सामाथर्वाणो यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

praṇavāvasthitaṃ nityaṃ bhūrbhuvassvaritīryyate |
ṛgyajussāmātharvāṇo yattasmai brahmaṇe namaḥ

जगतः प्रलयोत्पत्त्योर्यत्तत्कारणसंज्ञितम् ।
महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

jagataḥ pralayotpattyoryattatkāraṇasaṃjñitam |
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् ।
स्वप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

agādhāpāramakṣayyaṃ jagatsaṃmohanālayam |
svaprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam

संख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिश्शमदमात्मनाम् ।
यत्तदव्यक्तममृतं प्रवृत्तिर्ब्रह्म शाश्वतम्

saṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiśśamadamātmanām |
yattadavyaktamamṛtaṃ pravṛttirbrahma śāśvatam

प्रधानमात्मयोनिश्च गुहासंस्थं च शब्द्यते ।
अविभागं तथा शुक्रमक्षयं बहुधात्मकम्

pradhānamātmayoniśca guhāsaṃsthaṃ ca śabdyate |
avibhāgaṃ tathā śukramakṣayaṃ bahudhātmakam

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः ।
यद्रू पं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः

paramabrahmaṇe tasmai nityameva namonamaḥ |
yadrū paṃ vāsudevasya paramātmasvarūpiṇaḥ

एतद्ब्रह्म त्रिधा भेदमभेदमपि स प्रभुः ।
सर्वभेदेष्वभेदोसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः

etadbrahma tridhā bhedamabhedamapi sa prabhuḥ |
sarvabhedeṣvabhedosau bhidyate bhinnabuddhibhiḥ

स ऋङ्मयस्साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः ।
ऋग्यजुस्सामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम्

sa ṛṅmayassāmamayaḥ sarvātmā sa yajurmayaḥ |
ṛgyajussāmasārātmā sa evātmā śarīriṇām

स भिद्यते वेदमयस्स्ववेदं करोति भेदैर्बहुभिस्सशाखम् ।
शाखाप्रणेता स समस्तशाखाज्ञानस्वरूपो भगवानसंगः

sa bhidyate vedamayassvavedaṃ karoti bhedairbahubhissaśākham |
śākhāpraṇetā sa samastaśākhājñānasvarūpo bhagavānasaṃgaḥ