अध्याय 2: आने वाले सात मन्वन्तर

प्रोक्तान्येतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै ।
भविष्याण्यपि विप्रर्ष ममाख्यातुं त्वमर्हसि

proktānyetāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai |
bhaviṣyāṇyapi viprarṣa mamākhyātuṃ tvamarhasi

सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत्तनया विश्वकर्मणः ।
मनुर्यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने

sūryasya patnī saṃjñābhūttanayā viśvakarmaṇaḥ |
manuryamo yamī caiva tadapatyāni vai mune

असहन्ती तु सा भर्तुस्तेजश्छायां युयोज वै ।
भर्तृशुश्रूषणेऽरण्यंस्वयं च तपसे ययौ

asahantī tu sā bhartustejaśchāyāṃ yuyoja vai |
bhartṛśuśrūṣaṇe'raṇyaṃsvayaṃ ca tapase yayau

संज्ञेयमित्यथार्कश्च छायायामात्मजत्रयम् ।
शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्यजाजनत्

saṃjñeyamityathārkaśca chāyāyāmātmajatrayam |
śanaiścaraṃ manuṃ cānyaṃ tapatīṃ cāpyajājanat

छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा ।
तदान्येयमसौ बुद्धिरित्यासीद्यमसूर्ययोः

chāyāsaṃjñā dadau śāpaṃ yamāya kupitā yadā |
tadānyeyamasau buddhirityāsīdyamasūryayoḥ

ततो विवस्वानाख्यातां तयैवारण्यसंस्थिताम् ।
समाधिदृष्ट्याददृशे तामश्वां तपसि स्थिताम्

tato vivasvānākhyātāṃ tayaivāraṇyasaṃsthitām |
samādhidṛṣṭyādadṛśe tāmaśvāṃ tapasi sthitām

वाजिरूपधरः सोथ तस्यां देवावथाश्विनौ ।
जनयामास रेवन्तं रेतसोंते च भास्करः

vājirūpadharaḥ sotha tasyāṃ devāvathāśvinau |
janayāmāsa revantaṃ retasoṃte ca bhāskaraḥ

आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः ।
तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह

āninye ca punaḥ saṃjñāṃ svasthānaṃ bhagavān raviḥ |
tejasaḥ śamanaṃ cāsya viśvakarmā cakāra ha

भ्रममारोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोनिशातनम् ।
कृतवानष्टमं भागं स व्यशातयदव्ययम्

bhramamāropya sūryaṃ tu tasya tejoniśātanam |
kṛtavānaṣṭamaṃ bhāgaṃ sa vyaśātayadavyayam

यत्तस्माद्वैष्णवं तेजस्शातितं विश्वकर्मणा ।
जाज्वल्यमानमपतत्तद्भूमौ मुनिसत्तम

yattasmādvaiṣṇavaṃ tejasśātitaṃ viśvakarmaṇā |
jājvalyamānamapatattadbhūmau munisattama

त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश्चक्रमकल्पयत् ।
त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च

tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoścakramakalpayat |
triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca

शक्तिं गुहस्य देवानामन्येषां च यदायुधम् ।
तत्सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत्

śaktiṃ guhasya devānāmanyeṣāṃ ca yadāyudham |
tatsarvaṃ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat

छायासंज्ञासुतो योसौ द्वितीयः कथितो मनुः ।
पूर्वजस्यासवर्णोसौ सावर्णिस्तेन कथ्यते

chāyāsaṃjñāsuto yosau dvitīyaḥ kathito manuḥ |
pūrvajasyāsavarṇosau sāvarṇistena kathyate

तस्य मन्वन्तरं ह्योतत्सावर्णिकमथाष्टमम् ।
तच्छृणुष्व महाभाग भविष्यत्कथयामि ते

tasya manvantaraṃ hyotatsāvarṇikamathāṣṭamam |
tacchṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyatkathayāmi te

सावर्णिस्तु मनुर्योसौ मैत्रेय भविता ततः ।
सुतपाश्चामिताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः

sāvarṇistu manuryosau maitreya bhavitā tataḥ |
sutapāścāmitābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ

तेषां गणाश्च देवानामेकैको विंशकः स्मृतः ।
सप्तर्षिनपि वक्ष्यामि भविष्यान्मुनिसत्तम

teṣāṃ gaṇāśca devānāmekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ |
saptarṣinapi vakṣyāmi bhaviṣyānmunisattama

दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रोणिस्तथा परः ।
मत्पुत्रश्च तथा व्यास ऋष्यशृङ्गश्च सप्तमः

dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo droṇistathā paraḥ |
matputraśca tathā vyāsa ṛṣyaśṛṅgaśca saptamaḥ

विष्णु प्रसादादनघः पातालान्तरगोचरः ।
विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति

viṣṇu prasādādanaghaḥ pātālāntaragocaraḥ |
virocanasutasteṣāṃ balirindro bhaviṣyati

विरजाश्चोर्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथापरे ।
सावर्णेस्तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः

virajāścorvarīvāṃśca nirmokādyāstathāpare |
sāvarṇestu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ

नवमो दक्षसावर्णिर्भविष्यति मुने मनुः

navamo dakṣasāvarṇirbhaviṣyati mune manuḥ

पारा मरीचिगर्भाश्च सुधर्माणस्तथा त्रिधा ।
भविष्यन्ति तथा देवा ह्योकैको द्वादशो गणः

pārā marīcigarbhāśca sudharmāṇastathā tridhā |
bhaviṣyanti tathā devā hyokaiko dvādaśo gaṇaḥ

तेषामिद्रो महावीर्यो भविष्यत्यद्भुतो द्विज

teṣāmidro mahāvīryo bhaviṣyatyadbhuto dvija

सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर्मेधातिथिस्तथा ।
ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस्तत्रैते च महर्षयः

savano dyutimān bhavyo vasurmedhātithistathā |
jyotiṣmān saptamaḥ satyastatraite ca maharṣayaḥ

धृतकेतुर्दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तनिरामयौ ।
पृथुश्रवाद्याश्च तथा दक्षमावर्णिकात्मजाः

dhṛtaketurdīptiketuḥ pañcahastanirāmayau |
pṛthuśravādyāśca tathā dakṣamāvarṇikātmajāḥ

दसमो ब्रह्मसावर्मिर्भविष्यति मुने मनुः ।
सूधामानो विशुद्धाश्च शतसंख्यास्तथा सुराः

dasamo brahmasāvarmirbhaviṣyati mune manuḥ |
sūdhāmāno viśuddhāśca śatasaṃkhyāstathā surāḥ

तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः ।
सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तथा ताञ्छृणुष्व ह

teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ |
saptarṣayo bhaviṣyanti ye tathā tāñchṛṇuṣva ha

हविष्मान्सुकृतःसत्यस्तपोमूर्तिस्तथापरः ।
नाभागोऽप्रतिमौजाश्चसत्यकेतुस्तथैव च

haviṣmānsukṛtaḥsatyastapomūrtistathāparaḥ |
nābhāgo'pratimaujāścasatyaketustathaiva ca

सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्चभूरिषेणादयो दश ।
ब्रह्मसावर्णिपुत्रास्तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम्

sukṣetraścottamaujāścabhūriṣeṇādayo daśa |
brahmasāvarṇiputrāstu rakṣiṣyanti vasuṃdharām

एकादशश्च भविता धर्मसावर्णिको मनुः

ekādaśaśca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ

विहङ्गमाः कामागमा निर्वाणा ऋषयस्तथा ।
गणास्त्वेते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् ।
ऐकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चेन्द्रश्च वै पृषा

vihaṅgamāḥ kāmāgamā nirvāṇā ṛṣayastathā |
gaṇāstvete tadā mukhyā devānāṃ ca bhaviṣyatām |
aikaikastriṃśakasteṣāṃ gaṇaścendraśca vai pṛṣā

निः स्वरश्चाग्नितेजाश्च वपुष्मान्घणिरारुणिः ।
हविष्माननघश्चैव भाव्याः सप्तर्षयस्तथा

niḥ svaraścāgnitejāśca vapuṣmānghaṇirāruṇiḥ |
haviṣmānanaghaścaiva bhāvyāḥ saptarṣayastathā

सर्वत्रगस्शुधर्मा च देवानीकादयस्तथा ।
भविष्यन्ति मनोस्तस्य तनयाः पृतिविश्वराः

sarvatragasśudharmā ca devānīkādayastathā |
bhaviṣyanti manostasya tanayāḥ pṛtiviśvarāḥ

रुद्रपुत्रस्तु सावर्णिर्भविता द्वादशो मनुः ।
ऋतुधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान्

rudraputrastu sāvarṇirbhavitā dvādaśo manuḥ |
ṛtudhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān

हरिता रोहिता देवास्तथा सुमनसो द्विज ।
सुकर्माणः सुरापाश्च दशकाः पञ्च वै गणाः

haritā rohitā devāstathā sumanaso dvija |
sukarmāṇaḥ surāpāśca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ

तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्तिस्तपोरतिः ।
तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमस्तु तपोधनः ।
सप्तर्षयस्त्विमे तस्य पुत्रानपि निबोध मे

tapasvī sutapāścaiva tapomūrtistaporatiḥ |
tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamastu tapodhanaḥ |
saptarṣayastvime tasya putrānapi nibodha me

देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादयस्तथा ।
मनोस्तस्य महावीर्या भविष्यन्ति महानृपाः

devavānupadevaśca devaśreṣṭhādayastathā |
manostasya mahāvīryā bhaviṣyanti mahānṛpāḥ

त्रयोदशो रुचिर्नामा भविष्यति मुने मनुः

trayodaśo rucirnāmā bhaviṣyati mune manuḥ

सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस्तथामराः ।
त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्त देवानां यत्र वै गणाः

sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇastathāmarāḥ |
trayastriṃśadvibhedāsta devānāṃ yatra vai gaṇāḥ

दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिन्द्रोभिविष्यति

divaspatirmahāvīryasteṣāmindrobhiviṣyati

निर्मोहस्तत्त्वदर्शि च निष्प्रकंप्यो निरुत्सुकः ।
धृतिमानव्ययश्चान्यःसप्तमःसुतपा मुनिः ।
सप्तर्षयस्त्वमी तस्य पुत्रानपि निबोधे मे

nirmohastattvadarśi ca niṣprakaṃpyo nirutsukaḥ |
dhṛtimānavyayaścānyaḥsaptamaḥsutapā muniḥ |
saptarṣayastvamī tasya putrānapi nibodhe me

चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षिकः

citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣikaḥ

भौमश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय भविता मनः ।
शुचिरिन्द्रः सुरगणस्तत्र पञ्च शृणुष्व तान्

bhaumaścaturdaśaścātra maitreya bhavitā manaḥ |
śucirindraḥ suragaṇastatra pañca śṛṇuṣva tān

चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजिकास्तथा ।
वाचवृद्धश्च वै देवाःसप्तर्षीनपि मे शृणु

cākṣuṣāśca pavitrāśca kaniṣṭhā bhrājikāstathā |
vācavṛddhaśca vai devāḥsaptarṣīnapi me śṛṇu

अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधोग्नीध्र एव च ।
युक्तस्तथा जितश्चान्यो मनुपुत्रानतः शृणु

agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadhognīdhra eva ca |
yuktastathā jitaścānyo manuputrānataḥ śṛṇu

ऊरुगंभीरबुद्ध्याद्या मनोस्तस्य सुता नृपाः ।
कथिता मुनिशार्दुल पालयिष्यन्ति ये महीम्

ūrugaṃbhīrabuddhyādyā manostasya sutā nṛpāḥ |
kathitā muniśārdula pālayiṣyanti ye mahīm

चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः ।
प्रवर्तयन्ति तानेत्य भुवं सप्तर्षयो दिवः

caturyugānte vedānāṃ jāyate kila viplavaḥ |
pravartayanti tānetya bhuvaṃ saptarṣayo divaḥ

कृतेकृते स्मृतेर्विप्र प्रणेता जायते मनुः ।
देवा यज्ञभुजस्ते तु यावन्मन्वन्तरं तु तत्

kṛtekṛte smṛtervipra praṇetā jāyate manuḥ |
devā yajñabhujaste tu yāvanmanvantaraṃ tu tat

भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन्मन्वंरतं तु तैः ।
तदन्वयोद्भवैश्चैव तावद्भूः परीपाल्यते

bhavanti ye manoḥ putrā yāvanmanvaṃrataṃ tu taiḥ |
tadanvayodbhavaiścaiva tāvadbhūḥ parīpālyate

मनुःसप्तर्षयो देवा भूपालाश्च मनोः सुताः ।
मन्वन्तरे भवन्त्येते शक्रश्चैवाधिकारिमः

manuḥsaptarṣayo devā bhūpālāśca manoḥ sutāḥ |
manvantare bhavantyete śakraścaivādhikārimaḥ

चतुर्दशभिरेतैस्तु गतैर्मन्वन्तरैर्द्विज ।
सहस्रयुगपर्यतः कल्पो निःशेष उच्यते

caturdaśabhiretaistu gatairmanvantarairdvija |
sahasrayugaparyataḥ kalpo niḥśeṣa ucyate

तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम ।
ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहावंबुसंप्लवे

tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama |
brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāvaṃbusaṃplave

त्रैलोक्यमखिलं ग्रस्त्वा भगवानादिकृद्विभुः ।
स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः

trailokyamakhilaṃ grastvā bhagavānādikṛdvibhuḥ |
svamāyāsaṃsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ

ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः ।
सृष्टिं करोत्यव्ययात्मा कल्पेकल्पे रजोगुणः

tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṃ tathā punaḥ |
sṛṣṭiṃ karotyavyayātmā kalpekalpe rajoguṇaḥ

मनवो भूभुजःसेंद्रा देवाःसप्तर्षयस्तथा ।
सात्त्विकोंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम

manavo bhūbhujaḥseṃdrā devāḥsaptarṣayastathā |
sāttvikoṃśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama

चदुर्युगोप्यसौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षमः ।
युगव्यवस्थां कुरुते तथा मैत्रेय तच्छृणु

caduryugopyasau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣamaḥ |
yugavyavasthāṃ kurute tathā maitreya tacchṛṇu

कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् ।
ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः

kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk |
dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ

चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायामपि स प्रभूः ।
दुष्टानां निग्रह कुर्वन्परिपाति जगत्त्रयम्

cakravartisvarūpeṇa tretāyāmapi sa prabhūḥ |
duṣṭānāṃ nigraha kurvanparipāti jagattrayam

वेदमेकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर्विभुः ।
करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक्

vedamekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā śākhāśatairvibhuḥ |
karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk

वेदांस्तु द्वापरे व्यस्य कलेरन्ते पुनर्हरिः ।
कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तन्मार्गे स्थापयति प्रभुः

vedāṃstu dvāpare vyasya kalerante punarhariḥ |
kalkisvarūpī durvṛttanmārge sthāpayati prabhuḥ

एवमेतज्जगत्सर्वं शश्वत्पाति करोति च ।
हन्ति चान्तेष्वनन्तात्मा नास्त्यस्मव्द्यतिरेकि यत्

evametajjagatsarvaṃ śaśvatpāti karoti ca |
hanti cānteṣvanantātmā nāstyasmavdyatireki yat

भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान्महात्मनः ।
तदत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस्तव

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvabhūtānmahātmanaḥ |
tadatrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitastava

मन्वन्तराण्यशेषाणि कथितानि मया तवा ।
मन्वन्तराधिपांश्चैव किमन्यत्कथयामि ते

manvantarāṇyaśeṣāṇi kathitāni mayā tavā |
manvantarādhipāṃścaiva kimanyatkathayāmi te