अध्याय 1: बीते छह मन्वन्तर और हर एक में विष्णु

कथिता गुरुणा सम्यग्भूसमुद्रादिसंस्थितिः ।
सूर्यादिनां च संस्थानं ज्योतिषां चातिविस्तरात्

kathitā guruṇā samyagbhūsamudrādisaṃsthitiḥ |
sūryādināṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣāṃ cātivistarāt

देवादीनां तथा सृष्टिर्ऋषीणां चापि वर्णिता ।
चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस्तिर्यग्योनिगतस्य च

devādīnāṃ tathā sṛṣṭirṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā |
cāturvarṇyasya cotpattistiryagyonigatasya ca

ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच्च त्वयोदितम् ।
मन्वन्तराण्यशेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात्

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarācca tvayoditam |
manvantarāṇyaśeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt

मन्वन्तराधिपांश्चैव शक एवपुरोगमान् ।
भवता कथितानेताञ्छ्रोतुमिच्छाम्यहं गुरो

manvantarādhipāṃścaiva śaka evapurogamān |
bhavatā kathitānetāñchrotumicchāmyahaṃ guro

अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै ।
तान्यहं भवतः सम्यक्लथयामि यथा क्रमम्

atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai |
tānyahaṃ bhavataḥ samyaklathayāmi yathā kramam

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं परः स्वारोचिषस्तथा ।
उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ paraḥ svārociṣastathā |
uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

षडेते मनवोतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः ।
वैवस्वतेयं यस्त्वेतत्मप्तमं वर्ततेन्तरम्

ṣaḍete manavotītāḥ sāṃprataṃ tu raveḥ sutaḥ |
vaivasvateyaṃ yastvetatmaptamaṃ vartatentaram

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया ।
देवाः सप्तर्षयश्चैव यथावत्कथिता मया

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāvantaraṃ mayā |
devāḥ saptarṣayaścaiva yathāvatkathitā mayā

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु ।
मन्वन्तराधिपान्सम्यग्देवर्षिंस्तत्सुतांस्तथा

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu |
manvantarādhipānsamyagdevarṣiṃstatsutāṃstathā

पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषेऽन्तरे ।
विपश्चित्तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन्महाबलः

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe'ntare |
vipaścittatra devendro maitreyāsīnmahābalaḥ

ऊर्जस्तंभस्तथा प्राणो वातोथ पृषभस्तथा ।
निरयश्च परीवांश्च तत्र सप्तर्षयोऽभवन्

ūrjastaṃbhastathā prāṇo vātotha pṛṣabhastathā |
nirayaśca parīvāṃśca tatra saptarṣayo'bhavan

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु ।
द्वितीयमेतद्व्याख्यातमन्तरं शृणु चोत्तमम्

caitrakiṃpuruṣādyāśca sutāḥ svārociṣasya tu |
dvitīyametadvyākhyātamantaraṃ śṛṇu cottamam

तृतीयेप्यन्तरे ब्रह्मन्नुत्तमो नाम यो मनुः ।
सुशान्तिर्नाम देवेन्द्रो मैत्रेयासीत्सुताञ्छृणु

tṛtīyepyantare brahmannuttamo nāma yo manuḥ |
suśāntirnāma devendro maitreyāsītsutāñchṛṇu

सुधामानस्तथा सत्या जपाश्चाथ प्रतर्दनाः ।
वशवर्तिश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

sudhāmānastathā satyā japāścātha pratardanāḥ |
vaśavartiśca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ

वसिष्ठतनया ह्येते सप्त सप्तर्षयोभवन् ।
अजः परशुदीप्ताद्यास्तथोत्तममनोः सुताः

vasiṣṭhatanayā hyete sapta saptarṣayobhavan |
ajaḥ paraśudīptādyāstathottamamanoḥ sutāḥ

तामसस्यान्तरे देवाः सुपारा हरयस्तथा ।
सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

tāmasasyāntare devāḥ supārā harayastathā |
satyāśca sudhiyaścaiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ

शिविरिन्द्रस्तथा चासीच्छतयज्ञोपलक्षमः ।
सप्तर्षयश्च ये तेषां तेषां नामानि मे शृणु

śivirindrastathā cāsīcchatayajñopalakṣamaḥ |
saptarṣayaśca ye teṣāṃ teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

ज्योतिर्धामा पुथुः कात्यश्चैत्रोग्निर्धनकस्तथा ।
पीवरश्चर्षयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

jyotirdhāmā puthuḥ kātyaścaitrognirdhanakastathā |
pīvaraścarṣayo hyete sapta tatrāpi cāntare

नरः ख्यातिः केतुरूपो जानुजङ्घादयस्तथा ।
पुत्रास्तु तामसस्यासन्नाजानः सुमहाबलाः

naraḥ khyātiḥ keturūpo jānujaṅghādayastathā |
putrāstu tāmasasyāsannājānaḥ sumahābalāḥ

पञ्चमे वापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः ।
मनुर्विभुश्च तत्रेन्द्रो देवांश्चात्रान्तरे शृणु

pañcame vāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ |
manurvibhuśca tatrendro devāṃścātrāntare śṛṇu

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः सुसमेधसः ।
एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ susamedhasaḥ |
ete devagaṇāstatra caturdaśa caturdaśa

हिरण्यरोमा वेदाश्रिरूर्ध्वबाहुस्तथावरः ।
वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ।
एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन्रैवतेन्तरे

hiraṇyaromā vedāśrirūrdhvabāhustathāvaraḥ |
vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaśca mahāmuniḥ |
ete saptarṣayo vipra tatrāsanraivatentare

बलबन्धुश्च संभाव्यः सत्यकाद्याश्च तत्सुताः ।
नरेन्द्राश्च महावीर्या बभूवुर्मुनिसत्तम

balabandhuśca saṃbhāvyaḥ satyakādyāśca tatsutāḥ |
narendrāśca mahāvīryā babhūvurmunisattama

स्वारोचिषश्चौत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा ।
प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaścauttamaśca tāmaso raivatastathā |
priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

विष्णुमाराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः ।
मन्वन्तराधिपानेताल्लंब्धवानात्मवंशजान्

viṣṇumārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ |
manvantarādhipānetāllaṃbdhavānātmavaṃśajān

षष्ठे मन्वंरते चासीच्चाक्षुषाख्यस्तथा मनुः ।
मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोध मे

ṣaṣṭhe manvaṃrate cāsīccākṣuṣākhyastathā manuḥ |
manojavastathaivendro devānapi nibodha me

आप्याः प्रसूता भव्याश्च पृथुकाश्चा दिवौकसः ।
महानुभावा लेखाश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

āpyāḥ prasūtā bhavyāśca pṛthukāścā divaukasaḥ |
mahānubhāvā lekhāśca pañcaite hyaṣṭakā gaṇāḥ

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः ।
अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः

sumedhā virajāścaiva haviṣmānuttamo madhuḥ |
atināmā sahiṣṇuśca saptāsanniti carṣayaḥ

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः ।
चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयोऽभवन्

ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ |
cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo'bhavan

विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः ।
मनुः संवर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमेन्तरे

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ |
manuḥ saṃvartate dhīmān sāṃprataṃ saptamentare

आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश्चात्र महामुने ।
पुरन्दरस्तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः

ādityavasurudrādyā devāścātra mahāmune |
purandarastathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ

वशिष्ठः काश्यपोथात्रिर्जमदग्निः सगौतमः ।
विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयोऽभवन्

vaśiṣṭhaḥ kāśyapothātrirjamadagniḥ sagautamaḥ |
viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo'bhavan

इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ।
नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागोरिष्ट एव च

ikṣvākuśca nṛgaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca |
nariṣyantaśca vikhyāto nābhāgoriṣṭa eva ca

करूषश्च पृषध्रश्च सुमहांल्लोकविश्रुतः ।
मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः

karūṣaśca pṛṣadhraśca sumahāṃllokaviśrutaḥ |
manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता ।
मन्वन्तरेष्वशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति

viṣṇuśaktiranaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā |
manvantareṣvaśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati

अंशेन तस्या जज्ञेऽसौ यज्ञःस्वायंभुवेन्तरे ।
आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमेन्तरे

aṃśena tasyā jajñe'sau yajñaḥsvāyaṃbhuventare |
ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathamentare

ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषेन्तरे ।
तुषितायां समुत्पन्नो ह्याजिषस्तुषितैः सह

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣentare |
tuṣitāyāṃ samutpanno hyājiṣastuṣitaiḥ saha

औत्तमप्यन्तरे देवस्तुषितस्तु पुनः स वै ।
सत्यायामभवत्सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः

auttamapyantare devastuṣitastu punaḥ sa vai |
satyāyāmabhavatsatyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्तो पुनरेव हि ।
हर्यायां हरिभिः सार्ध हरिरेव बभूव ह

tāmasasyāntare caiva saṃprāpto punareva hi |
haryāyāṃ haribhiḥ sārdha harireva babhūva ha

रैवतेप्यन्तरे देवःसंभूत्यां मानसो हरिः ।
संभूतो रैवतैः सार्ध देवैर्देववरो हरिः

raivatepyantare devaḥsaṃbhūtyāṃ mānaso hariḥ |
saṃbhūto raivataiḥ sārdha devairdevavaro hariḥ

चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ।
विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ |
vikuṇṭhāyāmasau jajñe vaikuṇṭhairdaivataiḥ saha

मन्वन्तरेत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज ।
वामनः काश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

manvantaretra saṃprāpte tathā vaivasvate dvija |
vāmanaḥ kāśyapādviṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना ।
पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

tribhiḥ kramairimāṃllokāñjitvā yena mahātmanā |
purandarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्तमन्वन्तरेषु वै ।
सप्तस्वेवाभवन्विप्र याभिः संवर्धिताः प्रजाः

ityetāstanavastasya saptamanvantareṣu vai |
saptasvevābhavanvipra yābhiḥ saṃvardhitāḥ prajāḥ

यस्माद्विष्टमिदं विश्वं यस्य शक्त्या महात्मनः ।
तस्मात्स प्रोच्यते विष्णुर्विशोर्धातोः प्रवेशनात्

yasmādviṣṭamidaṃ viśvaṃ yasya śaktyā mahātmanaḥ |
tasmātsa procyate viṣṇurviśordhātoḥ praveśanāt

सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश्च ।
इन्द्रश्चयोऽयं त्रिदशेशभूतो विष्णोरशोषास्तु विभूतयस्ताः

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaśca |
indraścayo'yaṃ tridaśeśabhūto viṣṇoraśoṣāstu vibhūtayastāḥ