अध्याय 16: श्राद्ध में क्या दें और क्या न दें

हविष्यमत्स्यमांसैस्तु शशस्य नकुलस्य च ।
सौकरच्छागलैणेयरौरवैर्गवयेन च

haviṣyamatsyamāṃsaistu śaśasya nakulasya ca |
saukaracchāgalaiṇeyarauravairgavayena ca

औरभ्रगव्यैश्च तथा मासवृद्ध्या पितामहाः ।
प्रयान्ति तृप्तिं मांसैस्तु नित्यं वाध्रीणसामिषैः

aurabhragavyaiśca tathā māsavṛddhyā pitāmahāḥ |
prayānti tṛptiṃ māṃsaistu nityaṃ vādhrīṇasāmiṣaiḥ

खड्गमांसमतीवात्र कालशाकं तथा मधु ।
शस्तानि कर्मण्यत्यन्ततृप्तिदानि नरेश्वर

khaḍgamāṃsamatīvātra kālaśākaṃ tathā madhu |
śastāni karmaṇyatyantatṛptidāni nareśvara

गयामुपेत्य यः श्राद्धं करोति पृथिवीपते ।
सफलं तस्य तज्जन्म जायते पितृतुष्टिदम्

gayāmupetya yaḥ śrāddhaṃ karoti pṛthivīpate |
saphalaṃ tasya tajjanma jāyate pitṛtuṣṭidam

प्रशान्तिकास्सनीवाराः श्यामाका द्विविधास्तथा ।
वन्यौषधीप्रधानास्तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ

praśāntikāssanīvārāḥ śyāmākā dvividhāstathā |
vanyauṣadhīpradhānāstu śrāddhārhāḥ puruṣarṣabha

यवाः प्रियङ्गवो मुद्गा गोधूमा व्रीहयस्तिलाः ।
निष्पावाः कोविदाराश्च सर्षपाश्चात्र शोभनाः

yavāḥ priyaṅgavo mudgā godhūmā vrīhayastilāḥ |
niṣpāvāḥ kovidārāśca sarṣapāścātra śobhanāḥ

अकृताग्रयणं यच्च धान्यजातं नरेश्वर ।
राजमाषानणूंश्चैव मसूरांश्च विसर्जयेत्

akṛtāgrayaṇaṃ yacca dhānyajātaṃ nareśvara |
rājamāṣānaṇūṃścaiva masūrāṃśca visarjayet

अलाबुं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं पिण्डमूलकम् ।
गान्धारककरम्बादिलवणान्यौषराणि च

alābuṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍuṃ piṇḍamūlakam |
gāndhārakakarambādilavaṇānyauṣarāṇi ca

आरक्ताश्चैव निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च ।
वर्ज्यान्येतानि वै श्राद्धे यच्च वाचा न शस्यते

āraktāścaiva niryāsāḥ pratyakṣalavaṇāni ca |
varjyānyetāni vai śrāddhe yacca vācā na śasyate

नक्ताहृतमनुच्छिन्नं तृप्यते न च यत्र गौः ।
दुर्गन्धि फेनिलं चाम्बु श्राद्धयोग्यं न पार्थिव

naktāhṛtamanucchinnaṃ tṛpyate na ca yatra gauḥ |
durgandhi phenilaṃ cāmbu śrāddhayogyaṃ na pārthiva

क्षीरमेकशफानां यदौष्ट्रमाविकमेव च ।
मार्गं च माहिषं चैव वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि

kṣīramekaśaphānāṃ yadauṣṭramāvikameva ca |
mārgaṃ ca māhiṣaṃ caiva varjayecchrāddhakarmaṇi

षण्ढापविद्धचाण्डालपापिपाषण्डिरोगिभिः ।
कृकवाकुश्वननग्नैश्च वानरग्रामसूकरैः

ṣaṇḍhāpaviddhacāṇḍālapāpipāṣaṇḍirogibhiḥ |
kṛkavākuśvananagnaiśca vānaragrāmasūkaraiḥ

उदक्यासूतकाशौचिमृतहारैश्च वीक्षिते ।
श्राद्धे सुरा न पितरो भुञ्जते पुरुषर्षभ

udakyāsūtakāśaucimṛtahāraiśca vīkṣite |
śrāddhe surā na pitaro bhuñjate puruṣarṣabha

तस्मात्परिश्रिते कुर्याच्छ्राद्धं श्रद्धासमन्वितः ।
उर्व्यां च तिलविक्षेपाद्यातुधानान्निवारयेत्

tasmātpariśrite kuryācchrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ |
urvyāṃ ca tilavikṣepādyātudhānānnivārayet

नखादिना चोपपन्नं केशकीटादिभिर्नृप ।
न चैवाभिषवैर्मिश्रमन्नं पर्युषितं तथा

nakhādinā copapannaṃ keśakīṭādibhirnṛpa |
na caivābhiṣavairmiśramannaṃ paryuṣitaṃ tathā

श्रद्धासमन्वितैर्दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः ।
यदाहारास्तु ते जातास्तदाहारत्वमेति तत्

śraddhāsamanvitairdattaṃ pitṛbhyo nāmagotrataḥ |
yadāhārāstu te jātāstadāhāratvameti tat

श्रूयते चापि पितृर्भिगीता गाथा महीपते ।
इक्ष्वाकोर्मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा

śrūyate cāpi pitṛrbhigītā gāthā mahīpate |
ikṣvākormanuputrasya kalāpopavane purā

अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः ।
गयामुपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्यस्माकमादरात्

api naste bhaviṣyanti kule sanmārgaśīlinaḥ |
gayāmupetya ye piṇḍān dāsyantyasmākamādarāt

अपि नः स कुले जायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् ।
पायसं मधुसर्पिर्भ्यां वर्षासु च मघासु च

api naḥ sa kule jāyādyo no dadyāt trayodaśīm |
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ varṣāsu ca maghāsu ca

गौरीं वाप्युद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता

gaurīṃ vāpyudvahet kanyāṃ nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet |
yajeta vāśvamedhena vidhivaddakṣiṇāvatā