अध्याय 15: किसे बुलाएँ और श्राद्ध कैसे करें

ब्राह्मणान् भोजयेच्छ्राद्धे यद्गुणांस्तान्निबोध मे

brāhmaṇān bhojayecchrāddhe yadguṇāṃstānnibodha me

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णष्षडङ्गवित् ।
वेदविच्छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः

triṇāciketastrimadhustrisuparṇaṣṣaḍaṅgavit |
vedavicchrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ

ऋत्विक् स्वस्रेयदौहित्रजामातृश्वशुरास्तथा ।
मातुलोऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस्तथा ।
शिष्याः सम्बन्धिनश्चैव मातापितृरतश्च यः

ṛtvik svasreyadauhitrajāmātṛśvaśurāstathā |
mātulo'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratastathā |
śiṣyāḥ sambandhinaścaiva mātāpitṛrataśca yaḥ

एतान्नियोजयेच्छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमे नृप ।
ब्राह्मणान् पितृतुष्ट्यर्थमनुकल्पेष्वनन्तरान्

etānniyojayecchrāddhe pūrvoktān prathame nṛpa |
brāhmaṇān pitṛtuṣṭyarthamanukalpeṣvanantarān

मित्रध्रुक्कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस्तथा द्विजः ।
कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी

mitradhrukkunakhī klībaḥ śyāvadantastathā dvijaḥ |
kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī

अभिशस्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः ।
भृतकाध्यापकस्तद्वद् भृतकाध्यापितश्च यः

abhiśastastathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ |
bhṛtakādhyāpakastadvad bhṛtakādhyāpitaśca yaḥ

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः ।
वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिरवे च

parapūrvāpatiścaiva mātāpitrostathojjhakaḥ |
vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatirave ca

तथा देवलकश्चैव श्राद्धे नार्हति केतनम्

tathā devalakaścaiva śrāddhe nārhati ketanam

प्रथमेऽह्नि बुधः शस्ताञ्छोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् ।
कथयेच्च तथैवैषां नियोगान् पितृदैविकान्

prathame'hni budhaḥ śastāñchotriyādīn nimantrayet |
kathayecca tathaivaiṣāṃ niyogān pitṛdaivikān

ततः क्रोधव्यवायादीनायासं तैर्द्विजैस्सह ।
यजमानो न कुर्वीत दोषस्तत्र महानयम्

tataḥ krodhavyavāyādīnāyāsaṃ tairdvijaissaha |
yajamāno na kurvīta doṣastatra mahānayam

श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च ।
व्यवायी रेतसो गर्त्ते मज्जयत्यात्मनः पितॄन्

śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca |
vyavāyī retaso gartte majjayatyātmanaḥ pitṝn

तस्मात् प्रथममत्रोक्तं द्रिजाग्र्याणं निमन्त्रणम् ।
अनिमन्त्र्य द्विजानेवमागतान् भोजयेद् यतीन्

tasmāt prathamamatroktaṃ drijāgryāṇaṃ nimantraṇam |
animantrya dvijānevamāgatān bhojayed yatīn

पादशौचादिना गेहमागतान् पूजयेद् द्विजान्

pādaśaucādinā gehamāgatān pūjayed dvijān

पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ।
पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामिच्छया द्विजान्

pavitrapāṇirācāntānāsaneṣūpaveśayet |
pitṝṇāmayujo yugmān devānāmicchayā dvijān

देवानामेकमेकं वा पितॄणाञ्च नियोजयेत्

devānāmekamekaṃ vā pitṝṇāñca niyojayet

तथा मातामहश्वाद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् ।
कुर्वीत भक्तिसम्पन्नस्तन्त्रं वा वैश्वदैविकम्

tathā mātāmahaśvāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam |
kurvīta bhaktisampannastantraṃ vā vaiśvadaivikam

प्राङमुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानामुभयात्मकान् ।
पितृमातामहानाञ्च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान्

prāṅamukhān bhojayed viprān devānāmubhayātmakān |
pitṛmātāmahānāñca bhojayeccāpyudaṅmukhān

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणां नृप ।
एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः

pṛthak tayoḥ kecidāhuḥ śrāddhasya karaṇāṃ nṛpa |
ekatraikena pākena vadantyanye maharṣayaḥ

विष्टरार्थं कुशं दत्त्वा सम्पूज्यार्ध्यं विधानतः ।
कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया

viṣṭarārthaṃ kuśaṃ dattvā sampūjyārdhyaṃ vidhānataḥ |
kuryādāvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् ।
स्रग्गन्धधूपदीपांश्च तेभ्यो दद्याद्यथाविधि

yavāmbunā ca devānāṃ dadyādarghyaṃ vidhānavit |
sraggandhadhūpadīpāṃśca tebhyo dadyādyathāvidhi

पितॄणामपसव्यं तत् सर्वमेवोपकल्पयेत् ।
अनुज्ञाञ्च ततःप्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान्

pitṝṇāmapasavyaṃ tat sarvamevopakalpayet |
anujñāñca tataḥprāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān

मन्त्रपूर्वं पितॄणान्तु कृर्याच्चावाहनं बुधः ।
तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्घ्यादिकं नृप

mantrapūrvaṃ pitṝṇāntu kṛryāccāvāhanaṃ budhaḥ |
tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyādarghyādikaṃ nṛpa

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं नृपाध्वगम् ।
ब्रह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि भोजयेत्

kāle tatrātithiṃ prāptamannakāmaṃ nṛpādhvagam |
brahmaṇairabhyanujñātaḥ kāmaṃ tamapi bhojayet

योगिनो विविधै रूपैर्नराणामुपकारिणः ।
भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणाः

yogino vividhai rūpairnarāṇāmupakāriṇaḥ |
bhramanti pṛthivīmetāmavijñātasvarūpiṇāḥ

स्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः ।
श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितोऽतिथिः

smādabhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle'tithiṃ budhaḥ |
śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito'tithiḥ

जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जमन्नं ततोऽनले ।
अनुज्ञातो द्रिजैस्तैस्तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ

juhuyād vyañjanakṣāravarjamannaṃ tato'nale |
anujñāto drijaistaistu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha

अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्यादौ नृपाहुतिः ।
सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम्

agnaye kavyavāhāya svāhetyādau nṛpāhutiḥ |
somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः ।
हुतावशिष्टमल्पान्नं पितृपात्रेषु निर्वपेत्

vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ |
hutāvaśiṣṭamalpānnaṃ pitṛpātreṣu nirvapet

ततोऽन्नं मुष्टमत्यर्थमभीष्टमतिसंस्कृतम् ।
दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम्

tato'nnaṃ muṣṭamatyarthamabhīṣṭamatisaṃskṛtam |
dattvā juṣadhvamicchāto vācyametadaniṣṭhuram

भोक्तव्यं तैश्च तच्चित्तैर्मौनिभिः सुमुखैः सुखम् ।
अक्रुद्ध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः

bhoktavyaṃ taiśca taccittairmaunibhiḥ sumukhaiḥ sukham |
akruddhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः ।
कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस्त एव द्विजसत्तमाः

rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmerāstaraṇaṃ tilaiḥ |
kṛtvā dhyeyāḥ svapitarasta eva dvijasattamāḥ

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
mama tṛptiṃ prayāntvadya vipradeheṣu saṃsthitāḥ

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्तयः

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
mama tṛptiṃ prayāntvadya homāpyāyitamūrtayaḥ

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
तृप्तिं प्रयान्तु पिष्डेन मया दत्तेन भूतले

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
tṛptiṃ prayāntu piṣḍena mayā dattena bhūtale

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या मयैतत्समुदाहृतम्

pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā mayaitatsamudāhṛtam

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः ।
विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः

mātāmahastṛptimupaitu tasya tathā pitā tasya pitā tato'nyaḥ |
viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य-भोक्ताव्ययात्वा हरीरीश्वरोऽत्र ।
तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वै

yajñeśvaro havyasamastakavya-bhoktāvyayātvā harīrīśvaro'tra |
tatsannidhānādapayāntu sadyo rakṣāṃsyaśeṣāṇyasurāśca sarvai

तृप्तिष्वेतेषु विकिरेदन्नं विप्रेषु भूतले ।
दद्यादाचमनार्थाय तेब्यो वारि सकृत्सकृत्

tṛptiṣveteṣu vikiredannaṃ vipreṣu bhūtale |
dadyādācamanārthāya tebyo vāri sakṛtsakṛt

सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले ।
सतिलेन ततः पिम्डान् सम्यग्दद्यात्समाहितः

sutṛptaistairanujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale |
satilena tataḥ pimḍān samyagdadyātsamāhitaḥ

पितृतीर्थेन सतिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् ।
मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत्

pitṛtīrthena satilaṃ tathaiva salilāñjalim |
mātāmahebhyastenaiva piṇḍāṃstīrthena nirvapet

दीक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् ।
स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ

dīkṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam |
svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāducchiṣṭasannidhau

पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथापरम् ।
दर्भभूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणैः

pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathāparam |
darbhabhūle lepabhujaḥ prīṇayellepagharṣaṇaiḥ

पिण्डैर्मातामहांस्तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः ।
पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्याच्चाचमनं ततः

piṇḍairmātāmahāṃstadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ |
pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyāccācamanaṃ tataḥ

पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर ।
सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दिक्षिणाम्

pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara |
susvadhetyāśiṣā yuktāṃ dadyācchaktyā ca dikṣiṇām

दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद्वैश्वदेविकान् ।
प्रीयन्तामिह ये विश्वेदेवास्तेन इतीरयेत्

dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayedvaiśvadevikān |
prīyantāmiha ye viśvedevāstena itīrayet

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः ।
पश्वाद्विसर्जयेद् दिवान् पूर्वं पित्र्यान्महीपते

tatheti cokte tairvipraiḥ prārthanīyāstathāśiṣaḥ |
paśvādvisarjayed divān pūrvaṃ pitryānmahīpate

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः ।
भोजने ज ण्वशक्त्या च दाने तद्वद्विसर्जने

mātāmahānāmapyevaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ |
bhojane ja ṇvaśaktyā ca dāne tadvadvisarjane

आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद् देवद्विजन्मसु ।
विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रमातामहेषु वै

āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryād devadvijanmasu |
visarjanaṃ tu prathamaṃ paitramātāmaheṣu vai

विसर्जयेत् प्रीतिवचः सम्मानाभ्यचितांस्ततः ।
निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारं ताननुव्रजेत्

visarjayet prītivacaḥ sammānābhyacitāṃstataḥ |
nivarttetābhyanujñāta ādvāraṃ tānanuvrajet

ततस्तु वैश्वदेवाख्यं कुर्यान्नित्यक्रियां बुधः ।
भुञ्जीयाच्च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिरात्मनः

tatastu vaiśvadevākhyaṃ kuryānnityakriyāṃ budhaḥ |
bhuñjīyācca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhirātmanaḥ

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात्पित्र्यं मातामहं तथा ।
श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः

evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryātpitryaṃ mātāmahaṃ tathā |
śrāddhairāpyāyitā dadyuḥ sarvān kāmān pitāmahāḥ

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
रजतस्य तथा दानं कथासङ्कीर्तनादिकम्

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ |
rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṅkīrtanādikam

वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगमनं त्वरा ।
भोक्तुरप्यत्र राजेन्द्र त्रयमेतन्न शस्यते

varjyāni kurvatā śrāddhaṃ krodho'dhvagamanaṃ tvarā |
bhokturapyatra rājendra trayametanna śasyate

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा नृप ।
कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम्

viśvedevāḥ sapitarastathā mātāmahā nṛpa |
kulaṃ cāpyāyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām

सोमाधारः पितृगणो यागाधारश्च चन्द्रमाः ।
श्राद्धे योगिनियोगस्तु तस्माद्भूपाल शस्यते

somādhāraḥ pitṛgaṇo yāgādhāraśca candramāḥ |
śrāddhe yoginiyogastu tasmādbhūpāla śasyate

सहस्त्रस्यापि विप्राणां यौगी चेत्पुरतः स्थितः ।
सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा नृप

sahastrasyāpi viprāṇāṃ yaugī cetpurataḥ sthitaḥ |
sarvān bhoktṝṃstārayati yajamānaṃ tathā nṛpa