अध्याय 14: श्राद्ध का समय और पितृगीता

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् ।
विश्वेदेवान्पितृगणान्वयांसि मनुजान्पशून्

brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān |
viśvedevānpitṛgaṇānvayāṃsi manujānpaśūn

सरीसृपानृषिगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् ,
श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्

sarīsṛpānṛṣigaṇānyaccānyadbhūtasaṃjñitam ,
śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvanprīṇayatyakhilaṃ jagat

मासि मास्यसिते पक्षे पञ्चदश्यां नरेश्वर ।
तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान्कालाञ्छृणुष्व मे

māsi māsyasite pakṣe pañcadaśyāṃ nareśvara |
tathāṣṭakāsu kurvīta kāmyānkālāñchṛṇuṣva me

श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथ वा द्विजम् ।
श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा

śrāddhārhamāgataṃ dravyaṃ viśiṣṭamatha vā dvijam |
śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte'yane tathā

विषुवे चापि सम्प्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः ।
समस्तेष्वेव भूपाल राशिष्वर्के च गच्छति

viṣuve cāpi samprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ |
samasteṣveva bhūpāla rāśiṣvarke ca gacchati

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने ।
इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा

nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane |
icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā

अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी ।
श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तथाप्नोत्यष्टवार्षिकीम्

amāvāsyā yadā maitraviśākhāsvātiyoginī |
śrāddhaiḥ pitṛgaṇastṛptiṃ tathāpnotyaṣṭavārṣikīm

अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ ।
द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्चिताः

amāvāsyā yadā puṣye raudre carkṣe punarvasau |
dvādaśābdaṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro'rcitāḥ

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् ।
वारुणे वाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा

vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptimicchatām |
vāruṇe vāpyamāvāsyā devānāmapi durlabhā

नवस्वृक्षेष्वमावास्या यदैतेष्ववनीपते ।
तदा हि तृप्तिदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम्

navasvṛkṣeṣvamāvāsyā yadaiteṣvavanīpate |
tadā hi tṛptidaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śṛṇu cāparam

गीतं सनत्कुमारेण यथैलाय महात्मने ।
पृच्छते पितृभक्ताय प्रश्रयावनताय च

gītaṃ sanatkumāreṇa yathailāya mahātmane |
pṛcchate pitṛbhaktāya praśrayāvanatāya ca

वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ।
नभस्य मासस्य च कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे

vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamyasau kārttikaśuklapakṣe |
nabhasya māsasya ca kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe

एता युगाद्याः कथिताः पुराणेष्वनन्तपुण्यास्तिथयश्चतस्रः ।
उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च त्रिष्वष्टकास्वप्ययनद्वये च

etā yugādyāḥ kathitāḥ purāṇeṣvanantapuṇyāstithayaścatasraḥ |
upaplave candramaso raveśca triṣvaṣṭakāsvapyayanadvaye ca

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः ।
श्राद्धं कृते तेन समासहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति

pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ dadyātpitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ |
śrāddhaṃ kṛte tena samāsahasraṃ rahasyametatpitaro vadanti

माघेऽसिते पञ्चदशी कदाचिदुपैति योगं यदि वारुणेन ।
ऋक्षेण कालस्स परः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ

māghe'site pañcadaśī kadācidupaiti yogaṃ yadi vāruṇena |
ṛkṣeṇa kālassa paraḥ pitṝṇāṃ na hyalpapuṇyairnṛpa labhyate'sau

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः ।
दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः

kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasminbhavettu bhūpāla tadā pitṛbhyaḥ |
dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajairmanuṣyaiḥ

तत्रैव चेद्भाद्रपदा नु पूर्वाः काले यथावत्क्रियते पितृभ्यः ।
श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगं सहस्रं पितरस्स्वपन्ति

tatraiva cedbhādrapadā nu pūrvāḥ kāle yathāvatkriyate pitṛbhyaḥ |
śrāddhaṃ parāṃ tṛptimupetya tena yugaṃ sahasraṃ pitarassvapanti

गंगां शतद्रूं यमुनां विपाशां सरस्वतीं नैमिशगोमतीं वा ।
तत्रावगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति

gaṃgāṃ śatadrūṃ yamunāṃ vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiśagomatīṃ vā |
tatrāvagāhyārcanamādareṇa kṛtvā pitṝṇāṃ duritāni hanti

गायन्ति चैतत्पितरः कदानु हर्षादमी तृप्तिमवाप्य भूयः ।
माघासितांते शुभतीर्थतोयैर्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः

gāyanti caitatpitaraḥ kadānu harṣādamī tṛptimavāpya bhūyaḥ |
māghāsitāṃte śubhatīrthatoyairyāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ

चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च ।
पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर्नृणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि

cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaśca kālaḥ kathito vidhiśca |
pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhaktirnṛṇāṃ prayacchantyabhivāñchitāni

पितृगीतान्तथैवात्र श्लोकांस्ताञ्छृणु पार्थिव ।
श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना

pitṛgītāntathaivātra ślokāṃstāñchṛṇu pārthiva |
śrutvā tathaiva bhavatā bhāvyaṃ tatrādṛtātmanā

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान्नरः ।
अकुर्वन्वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति

api dhanyaḥ kule jāyādasmākaṃ matimānnaraḥ |
akurvanvittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍānno nirvapiṣyati

रत्नं वस्त्रं महायानं सर्वभोगादिकं वसु ।
विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्मानुद्दिश्य दास्यति

ratnaṃ vastraṃ mahāyānaṃ sarvabhogādikaṃ vasu |
vibhave sati viprebhyo yo'smānuddiśya dāsyati

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन्भक्तिनम्रधीः ।
भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः

annena vā yathāśaktyā kāle'sminbhaktinamradhīḥ |
bhojayiṣyati viprāgryāṃstanmātravibhavo naraḥ

असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमामं स्वशक्तितः ।
प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम्

asamartho'nnadānasya dhānyamāmaṃ svaśaktitaḥ |
pradāsyati dvijāgrebhyaḥ svalpālpāṃ vāpi dakṣiṇām

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् ।
प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद्भूप दास्यति

tatrāpyasāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃstilān |
praṇamya dvijamukhyāya kasmaicidbhūpa dāsyati

तिलैस्सप्ताष्टभिर्वापि समवेतं जलाञ्जलिम् ।
भक्तिनम्रस्स्मुद्दिश्य भुव्यस्माकं प्रदास्यति

tilaissaptāṣṭabhirvāpi samavetaṃ jalāñjalim |
bhaktinamrassmuddiśya bhuvyasmākaṃ pradāsyati

यतः कुतश्चित्सम्प्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् ।
अभावे प्रीणयन्नस्माञ्च्छ्रद्धायुक्तः प्रदास्यति

yataḥ kutaścitsamprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam |
abhāve prīṇayannasmāñcchraddhāyuktaḥ pradāsyati

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः ।
सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैर्वदिष्यति

sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣamūlapradarśakaḥ |
sūryādilokapālānāmidamuccairvadiṣyati

न मेऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच्छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन्नतोऽस्मि ।
तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य

na me'sti vittaṃ na dhanaṃ ca nānyacchrāddhopayogyaṃ svapitṝnnato'smi |
tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau kṛtau bhujau vartmani mārutasya

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् ।
यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव

ityetat pitṛbhirgītaṃ bhāvābhāvaprayojanam |
yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati pārthiva