अध्याय 13: जीवितों और दिवंगतों के संस्कार

सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते ।
जातकर्म तदा कुर्याच्छ्राद्धमभ्युदये च यत्

sacailasya pituḥ snānaṃ jāte putre vidhīyate |
jātakarma tadā kuryācchrāddhamabhyudaye ca yat

युग्मान् देवांश्च पित्र्यांश्च सम्यक् सव्यक्रमाद्द्विजान् ।
पूजयेद्भोजयेच्चैव तन्मना नान्यमानसः

yugmān devāṃśca pitryāṃśca samyak savyakramāddvijān |
pūjayedbhojayeccaiva tanmanā nānyamānasaḥ

दध्यक्षतैस्सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ।
देवतीर्थेन वै पिण्डान् दद्यात् कायेन वा नृप

dadhyakṣataissabadaraiḥ prāṅmukhodaṅmukho'pi vā |
devatīrthena vai piṇḍān dadyāt kāyena vā nṛpa

नान्दीमुखः पितृगणस्तेन श्राद्धेन पार्थिव ।
प्रीयते तत्तु कर्त्तव्यं पुरुषैस्सर्ववृद्धिषु

nāndīmukhaḥ pitṛgaṇastena śrāddhena pārthiva |
prīyate tattu karttavyaṃ puruṣaissarvavṛddhiṣu

कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशेषु च वेश्मनः ।
नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा

kanyāputravivāheṣu praveśeṣu ca veśmanaḥ |
nāmakarmaṇi bālānāṃ cūḍākarmādike tathā

सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने ।
नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही

sīmantonnayane caiva putrādimukhadarśane |
nāndīmukhaṃ pitṛgaṇaṃ pūjayet prayato gṛhī

पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धावेष सनातनः ।
श्रूयतामवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः

pitṛpūjākramaḥ prokto vṛddhāveṣa sanātanaḥ |
śrūyatāmavanīpāla pretakarmakriyāvidhiḥ

प्रेतदेहं शुभैः स्नानैस्स्नापितं स्रग्विभूषितम् ।
दग्ध्वा ग्रामाद्बहिः स्नात्वा सचैलस्सलिलाशये

pretadehaṃ śubhaiḥ snānaissnāpitaṃ sragvibhūṣitam |
dagdhvā grāmādbahiḥ snātvā sacailassalilāśaye

यत्र तत्र स्थितायैतदमुकायेति वादिनः ।
दक्षिणाभिमुखा दद्युर्बान्धवास्सलिलाञ्जलीन्

yatra tatra sthitāyaitadamukāyeti vādinaḥ |
dakṣiṇābhimukhā dadyurbāndhavāssalilāñjalīn

प्रविष्टाश्च समं गोभिर्ग्रामं नक्षत्रदर्शने ।
कटकर्म ततः कुर्युर्भूमौ प्रस्तरशायिनः

praviṣṭāśca samaṃ gobhirgrāmaṃ nakṣatradarśane |
kaṭakarma tataḥ kuryurbhūmau prastaraśāyinaḥ

दातव्योऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव ।
दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांसं मनुजर्षभ

dātavyo'nudinaṃ piṇḍaḥ pretāya bhuvi pārthiva |
divā ca bhaktaṃ bhoktavyamamāṃsaṃ manujarṣabha

दिनानि तानि चेच्छातः कर्त्तव्यं विप्रभोजनम् ।
प्रेता यान्ति तथा तृप्तिं बन्धुवर्गेण भुञ्जता

dināni tāni cecchātaḥ karttavyaṃ viprabhojanam |
pretā yānti tathā tṛptiṃ bandhuvargeṇa bhuñjatā

प्रथमेऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा ।
वस्त्रत्यागबहिस्स्नाने कृत्वा दद्यात्तिलोदकम्

prathame'hni tṛtīye ca saptame navame tathā |
vastratyāgabahissnāne kṛtvā dadyāttilodakam

चतुर्थेऽह्नि च कर्त्तव्यं तस्यास्थिचयनं नृप ।
तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानामपीष्यते

caturthe'hni ca karttavyaṃ tasyāsthicayanaṃ nṛpa |
tadūrdhvamaṅgasaṃsparśaḥ sapiṇḍānāmapīṣyate

योग्यास्सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास्तथा ।
अनुलेपनपुष्पादिभोगादन्यत्र पार्थिव

yogyāssarvakriyāṇāṃ tu samānasalilāstathā |
anulepanapuṣpādibhogādanyatra pārthiva

शय्यासनोपभोगश्च सपिण्डानामपीष्यते ।
भस्मास्थिचयनादूर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम्

śayyāsanopabhogaśca sapiṇḍānāmapīṣyate |
bhasmāsthicayanādūrdhvaṃ saṃyogo na tu yoṣitām

बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते ।
सद्यश्शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु

bāle deśāntarasthe ca patite ca munau mṛte |
sadyaśśaucaṃ tathecchāto jalāgnyudbandhanādiṣu

मृतबन्धोर्दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ।
दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते

mṛtabandhordaśāhāni kulasyānnaṃ na bhujyate |
dānaṃ pratigraho homaḥ svādhyāyaśca nivartate

विप्रस्यैतद् द्वादशाहं राजन्यस्याप्यशौचकम् ।
अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये

viprasyaitad dvādaśāhaṃ rājanyasyāpyaśaucakam |
ardhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya śuddhaye

अयुजो भोजयेत् कामं द्विजानन्ते ततो दिने ।
दद्याद्दर्भेषु पिण्डं च प्रेतायोच्छिष्टसन्निधौ

ayujo bhojayet kāmaṃ dvijānante tato dine |
dadyāddarbheṣu piṇḍaṃ ca pretāyocchiṣṭasannidhau

वार्यायुधप्रतोदास्तु दण्डश्च द्विजभोजनात् ।
स्प्रष्टव्योऽनन्तरं वर्णैः शुद्धेरन्ते ततः क्रमात्

vāryāyudhapratodāstu daṇḍaśca dvijabhojanāt |
spraṣṭavyo'nantaraṃ varṇaiḥ śuddherante tataḥ kramāt

ततस्स्ववर्णधर्मा ये विप्रादीनामुदाहृताः ।
तान् कुर्वीत पुमाञ्जीवेन्निजधर्मार्जनैस्तथा

tatassvavarṇadharmā ye viprādīnāmudāhṛtāḥ |
tān kurvīta pumāñjīvennijadharmārjanaistathā

मृताहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टमतः परम् ।
आह्वानादिक्रियादैवनियोगरहितं हि तत्

mṛtāhani ca kartavyamekoddiṣṭamataḥ param |
āhvānādikriyādaivaniyogarahitaṃ hi tat

एकोर्घ्यस्तत्र दातव्यस्तथैवैकपवित्रकम्
प्रेताय पिंडो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु

ekorghyastatra dātavyastathaivaikapavitrakam
pretāya piṃḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu

प्रश्नश्च तत्राभिरतिर्यजमानद्विजन्मनाम्
अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा

praśnaśca tatrābhiratiryajamānadvijanmanām
akṣayyamamukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā

एकोद्दिष्टमयो धर्म इत्थमावत्सरात्स्मृतः
सपिंडीकरणं तस्मिन्काले राजेंद्र तच्छृणु

ekoddiṣṭamayo dharma itthamāvatsarātsmṛtaḥ
sapiṃḍīkaraṇaṃ tasminkāle rājeṃdra tacchṛṇu

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि पार्थिव
संवत्सरेथ षष्ठे वा मासे वा द्वादशो ह्नि तत्

ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tadapi pārthiva
saṃvatsaretha ṣaṣṭhe vā māse vā dvādaśo hni tat

तिलगंधोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम्

tilagaṃdhodakairyuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पैत्रं पात्रत्रयं तथा
सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं ततस्त्रिषु

pātraṃ pretasya tatraikaṃ paitraṃ pātratrayaṃ tathā
secayetpitṛpātreṣu pretapātraṃ tatastriṣu

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते महीपते
श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन्

tataḥ pitṛtvamāpanne tasminprete mahīpate
śrāddhadharmairaśeṣaistu tatpūrvānarcayetpitṝn

पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा भ्राता वा भ्रातृसंततिः
सपिंड संततिर्वापि क्रियार्हो नृप जायते

putraḥ pautraḥ prapautro vā bhrātā vā bhrātṛsaṃtatiḥ
sapiṃḍa saṃtatirvāpi kriyārho nṛpa jāyate

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः
मातृपक्षमपिंडेन संबंधा ये जलेन वा

teṣāmabhāve sarveṣāṃ samānodakasaṃtatiḥ
mātṛpakṣamapiṃḍena saṃbaṃdhā ye jalena vā

कुलद्वयेपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप
पितृमातृसपिंडैस्तु समानसलिलैस्तथा

kuladvayepi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyā nṛpa
pitṛmātṛsapiṃḍaistu samānasalilaistathā

संघातांतर्गतैर्वापि कार्याः प्रेतस्य च क्रियाः
उत्सन्नबंधुरिक्थाद्वा कारयेदवनीपतिः

saṃghātāṃtargatairvāpi kāryāḥ pretasya ca kriyāḥ
utsannabaṃdhurikthādvā kārayedavanīpatiḥ

पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः
त्रिःप्रकाराः क्रियास्सर्वास्तासां भेदं शृणुष्व मे

pūrvāḥ kriyā madhyamāśca tathā caivottarāḥ kriyāḥ
triḥprakārāḥ kriyāssarvāstāsāṃ bhedaṃ śṛṇuṣva me

आदाहाद्द्वाशाहाश्च स्पर्शाद्यंतास्तु याः क्रियाः
ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्येकोद्दिष्टसंज्ञिताः

ādāhāddvāśāhāśca sparśādyaṃtāstu yāḥ kriyāḥ
tāḥ pūrvā madhyamā māsi māsyekoddiṣṭasaṃjñitāḥ

प्रेते पितृत्वमापन्ने सपिंडिकरणादनु
क्रियंते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यंते ता नृपोत्तराः

prete pitṛtvamāpanne sapiṃḍikaraṇādanu
kriyaṃte yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyaṃte tā nṛpottarāḥ

पितृमातृसपिण्डैस्तु समानसलिलैस्तथा ।
सङ्घातान्तर्गतैर्वापि राज्ञा तद्धनहारिणा

pitṛmātṛsapiṇḍaistu samānasalilaistathā |
saṅghātāntargatairvāpi rājñā taddhanahāriṇā

पूर्वाः क्रियाश्च कर्त्तव्याः पुत्राद्यैरेव चोत्तराः ।
दौहित्रैर्वा नृपश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयैस्तथा

pūrvāḥ kriyāśca karttavyāḥ putrādyaireva cottarāḥ |
dauhitrairvā nṛpaśreṣṭha kāryāstattanayaistathā

मृताहनि च कर्त्तव्याः स्त्रीणामप्युत्तराः क्रियाः ।
प्रतिसंवत्सरं राजन्नेकोद्दिष्टविधानतः

mṛtāhani ca karttavyāḥ strīṇāmapyuttarāḥ kriyāḥ |
pratisaṃvatsaraṃ rājannekoddiṣṭavidhānataḥ

तस्मादुत्तरसंज्ञायाः क्रियास्ताः शृणु पार्थिव ।
यथा यथा च कर्त्तव्या विधिना येन चानघ

tasmāduttarasaṃjñāyāḥ kriyāstāḥ śṛṇu pārthiva |
yathā yathā ca karttavyā vidhinā yena cānagha