अध्याय 16: राजा कौन है, हाथी कौन?

ऋबुर्वर्षसहस्त्र तु समतीते नरेश्वर निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं ययौ

ṛburvarṣasahastra tu samatīte nareśvara nidāghajñānadānāya tadeva nagaraṃ yayau

नगरस्य वहिः सोऽथ निदाघं ददृशे मुनिः ।
महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे

nagarasya vahiḥ so'tha nidāghaṃ dadṛśe muniḥ |
mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive

दूरे स्थितं महाभागं जंनसम्मर्द्द वर्ज्जकम् ।
क्षु त्क्षामकण्ठमायान्तमराण्यात् ससमितुकुशम्

dūre sthitaṃ mahābhāgaṃ jaṃnasammardda varjjakam |
kṣu tkṣāmakaṇṭhamāyāntamarāṇyāt sasamitukuśam

दृष्वा निदाघं स ऋभुरुपगम्याभिवाद्य च ।
उवाच कस्मादेकान्ते स्थीयते भवता द्रिज

dṛṣvā nidāghaṃ sa ṛbhurupagamyābhivādya ca |
uvāca kasmādekānte sthīyate bhavatā drija

बो विप्र जनसम्मर्द्दो महानेष महनिष जनिश्वरे ।
प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया

bo vipra janasammarddo mahāneṣa mahaniṣa janiśvare |
pravivikṣau puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā

नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः ।
कथ्यतां मे द्रिजश्वेष्ठ त्वमभिज्ञो मतो मम

narādhipo'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ |
kathyatāṃ me drijaśveṣṭha tvamabhijño mato mama

योऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिश्वृङ्गसमुच्छिर्तम् ।
अधिरूढो नरेन्द्रोऽयं परलोकस्तथेतरः

yo'yaṃ gajendramunmattamadriśvṛṅgasamucchirtam |
adhirūḍho narendro'yaṃ paralokastathetaraḥ

एतौ हि गज-राजानौ युगपदू दशितौ मम ।
बवता न विशेषेण पृथकूचिह्नपिलक्षणौ

etau hi gaja-rājānau yugapadū daśitau mama |
bavatā na viśeṣeṇa pṛthakūcihnapilakṣaṇau

तत् कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ।
ज्ञातु मिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः

tat kathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ |
jñātu micchāmyahaṃ ko'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ

गजो योऽयमधो ब्रह्मन् उपर्य्यस्यैष भूपतिः ।
वाह्म-वाहकसाबन्धं को न जानाति वै द्रिज

gajo yo'yamadho brahman uparyyasyaiṣa bhūpatiḥ |
vāhma-vāhakasābandhaṃ ko na jānāti vai drija

जानाम्यहं यथा ब्रह्म स्तथा मामवबोधम ।
अवःशह्दनिगद्य किं किञ्चोद्ध्व मभिधीयते

jānāmyahaṃ yathā brahma stathā māmavabodhama |
avaḥśahdanigadya kiṃ kiñcoddhva mabhidhīyate

इत्युक्तः सहसारुह्म निदाघः प्राह त ऋबुम् ।
श्रूयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ityuktaḥ sahasāruhma nidāghaḥ prāha ta ṛbum |
śrūyatāṃ kathayāmyeṣa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

उपर्य्यहं यथा राजा त्वमधः कूञ्जरो यथा ।
अवबोधाय ते ब्रह्मन् दृष्टान्तो दसितो मया

uparyyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥ kūñjaro yathā |
avabodhāya te brahman dṛṣṭānto dasito mayā

त्वं राजेव द्रिजश्वेष्ठ स्थितोऽहं गजवद् यदि ।
तदेतत् त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तता

tvaṃ rājeva drijaśveṣṭha sthito'haṃ gajavad yadi |
tadetat tvaṃ samācakṣva katamastvamahaṃ tatā

इत्युक्तः सत्वरं तस्य प्रगृह्म चरणावुभौ ।
निदाघः प्राह भगवानाचार्य्यस्त्वमृबुध्रुर्वम्

ityuktaḥ satvaraṃ tasya pragṛhma caraṇāvubhau |
nidāghaḥ prāha bhagavānācāryyastvamṛbudhrurvam

नान्यस्यादू तसंस्कारस्कृतं मानसं तथा ।
यथाचार्य्यस्य तन त्वां मन्ये प्राप्तमह गुरुम्

nānyasyādū tasaṃskāraskṛtaṃ mānasaṃ tathā |
yathācāryyasya tana tvāṃ manye prāptamaha gurum

तवोपदेशदानाय पूर्व्वशुश्रूषणादृतः ।
गुरुस्तेऽहमृभुर्नाम्रा निदाघ समुपागतः

tavopadeśadānāya pūrvvaśuśrūṣaṇādṛtaḥ |
guruste'hamṛbhurnāmrā nidāgha samupāgataḥ

तदेतदुपदिष्टं सङ्क्ष पेण महामते ।
परमार्थसारभूतं यददूतैमशेषतः

tadetadupadiṣṭaṃ saṅkṣa peṇa mahāmate |
paramārthasārabhūtaṃ yadadūtaimaśeṣataḥ

एवमुक्त्वा ययौ विद्रान् निदाघं स ऋबुर्गुरुः ।
नदाघोऽप्युपदेशीन तेनादूतैपरोऽभवत्

evamuktvā yayau vidrān nidāghaṃ sa ṛburguruḥ |
nadāgho'pyupadeśīna tenādūtaiparo'bhavat

सर्व्भूतान्यभेदेन ददृशे स तदान्मनः ।
यथा ब्रह्मपरो मुक्तिपवाप परमां द्रिज

sarvbhūtānyabhedena dadṛśe sa tadānmanaḥ |
yathā brahmaparo muktipavāpa paramāṃ drija

तथा त्वमपि धर्म्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः ।
भव सर्व्वगतं जानन्नात्मानमवनीपते

tathā tvamapi dharmmajña tulyātmaripubāndhavaḥ |
bhava sarvvagataṃ jānannātmānamavanīpate

सितनीलादिभेदेन यथैकः दृश्यते नभः ।
भ्रान्तिदृष्टिभिरात्मापि तथैकं सन् पृथक् पृथक्

sitanīlādibhedena yathaikaḥ dṛśyate nabhaḥ |
bhrāntidṛṣṭibhirātmāpi tathaikaṃ san pṛthak pṛthak

एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित्
तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् ।
सोऽहं स च त्वं स च सर्व्वमेत- दात्मखरूपं त्यज भेदमोहम्

ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiñcit
tadacyuto nāsti paraṃ tato'nyat |
so'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvvameta- dātmakharūpaṃ tyaja bhedamoham

इतीरितस्तेन स राजवर्य्य
स्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः ।
स चापि जातिस्मरणाप्तबोध-
स्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप

itīritastena sa rājavaryya
statyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ |
sa cāpi jātismaraṇāptabodha-
statraiva janmanyapavargamāpa

इति भरतःनरेन्द्रसारवृत्तं
कथयति यश्व श्वृणोति भक्तियुक्तः ।
स विमलमतिरेति नात्ममोहं
भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः
द्रितीयांशः सम्पूर्णः

iti bharataḥnarendrasāravṛttaṃ
kathayati yaśva śvṛṇoti bhaktiyuktaḥ |
sa vimalamatireti nātmamohaṃ
bhavati ca saṃsaraṇeṣu muktiyogyaḥ
dritīyāṃśaḥ sampūrṇaḥ