अध्याय 9: आकाश का शिशुमार और वर्षा का दान

तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः ।
दिवि रूपं हरेर्यत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः

tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ |
divi rūpaṃ hareryattu tasya pucche sthito dhruvaḥ

सैष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् ।
भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

saiṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān |
bhramantamanu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat

सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।
वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै

sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha |
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai

शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद्रूपं ज्योतिषां दिवि ।
नारायणोऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि

śiśumārākṛti proktaṃ yadrūpaṃ jyotiṣāṃ divi |
nārāyaṇo'yanaṃ dhāmnāṃ tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi

उत्तानपादपुत्रस्तु तमाराध्य जगत्पतिम् ।
स तारा शिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः

uttānapādaputrastu tamārādhya jagatpatim |
sa tārā śiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ

आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ।
ध्रुवस्य शिशुमारस्तु ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः

ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ |
dhruvasya śiśumārastu dhruve bhānurvyavasthitaḥ

तदाधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम्

tadādhāraṃ jagaccedaṃ sadevāsuramānuṣam

येन विप्रविधानेन तन्ममैकमनाः शृणु ।
विवस्वानष्टभिर्मासैरादायापो रसात्मिकाः ।
वर्षत्यम्बुततश्चान्नमन्नादप्यखिलं जगत्

yena vipravidhānena tanmamaikamanāḥ śṛṇu |
vivasvānaṣṭabhirmāsairādāyāpo rasātmikāḥ |
varṣatyambutataścānnamannādapyakhilaṃ jagat

विवस्वानंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् ।
सोमं पुष्णात्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि ।
नालैर्विक्षिपतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु

vivasvānaṃśubhistīkṣṇairādāya jagato jalam |
somaṃ puṣṇātyathenduśca vāyunāḍīmayairdivi |
nālairvikṣipate'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu

न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः ।
अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।
संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः

na bhraśyanti yatastebhyo jalānyabhrāṇi tānyataḥ |
abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ |
saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ

सरित्समुद्रभौमास्तु तथापः प्राणिसम्भवाः ।
चतुष्प्रकारा भगवानादत्ते सविता मुने

saritsamudrabhaumāstu tathāpaḥ prāṇisambhavāḥ |
catuṣprakārā bhagavānādatte savitā mune

आकाशगङ्गासलिलं तथादायगभस्तिमान् ।
अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः

ākāśagaṅgāsalilaṃ tathādāyagabhastimān |
anabhragatamevorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ

तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम ।
न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत्स्मृतम्

tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottama |
na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tatsmṛtam

दृष्टसूर्यं हि यद्वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः ।
आकाशगङ्गासलिलं तद्गोभिः क्षिप्यते रवेः

dṛṣṭasūryaṃ hi yadvāri patatyabhrairvinā divaḥ |
ākāśagaṅgāsalilaṃ tadgobhiḥ kṣipyate raveḥ

कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेषु च यद्दिवः ।
दृष्टार्कपतितं ज्ञेयं तद्गाङ्गं दिग्गजोज्झितम्

kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣu ca yaddivaḥ |
dṛṣṭārkapatitaṃ jñeyaṃ tadgāṅgaṃ diggajojjhitam

युग्मर्क्षेषु च यत्तोयं पतत्यर्कोज्झितं दिवः ।
तत्सूर्यरश्मिभिः सर्वं समादाय निरस्यते

yugmarkṣeṣu ca yattoyaṃ patatyarkojjhitaṃ divaḥ |
tatsūryaraśmibhiḥ sarvaṃ samādāya nirasyate

उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापभयापहम् ।
आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने

ubhayaṃ puṇyamatyarthaṃ nṛṇāṃ pāpabhayāpaham |
ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ mahāmune

यत्तु मैघैः समुत्सृष्टं वारि तत्प्राणिनां द्विज ।
पुष्णात्यौषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत्

yattu maighaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tatprāṇināṃ dvija |
puṣṇātyauṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat

तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः ।
साधकः फलपाकन्तः प्रजानां द्विज जायते

tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ sakalaścauṣadhīgaṇaḥ |
sādhakaḥ phalapākantaḥ prajānāṃ dvija jāyate

तेन यज्ञान्यथाप्रोक्तान्मानवाः शास्त्रचक्षुषः ।
कुर्वन्त्यहरहस्तैश्च देवानाप्याययन्तिते

tena yajñānyathāproktānmānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ |
kurvantyaharahastaiśca devānāpyāyayantite

एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः ।
सर्वे देवनिकायाश्च सर्वे भूतगणाश्च ये

evaṃ yajñāśca vedāśca varṇāśca dvijapūrvakāḥ |
sarve devanikāyāśca sarve bhūtagaṇāśca ye

वृष्ट्या धृतमिदं सर्वमन्नं निष्पाद्यते यया ।
सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम

vṛṣṭyā dhṛtamidaṃ sarvamannaṃ niṣpādyate yayā |
sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattama

आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तम ।
ध्रुवस्य शिशुपारोऽसौ सोऽपि नारायणात्मकः

ādhārabhūtaḥ saviturdhruvo munivarottama |
dhruvasya śiśupāro'sau so'pi nārāyaṇātmakaḥ

हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्यं संस्थितः ।
बिभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः

hṛdi nārāyaṇastasya śiśumārasyaṃ saṃsthitaḥ |
bibhartā sarvabhūtānāmādibhūtaḥ sanātanaḥ