अध्याय 2: जम्बूद्वीप, मेरु पर्वत और चार नदियाँ

कथितो भवता ब्रह्मन् सर्गः स्वायम्भुवश्च मे ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः

kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvaśca me |
śrotumicchāmyahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ

यावन्तः सागरा द्रीपास्तथा वर्षाणि पर्व्वताः ।
वनानि सरितः पुर्थ्यौ देवादीनां तथा मने

yāvantaḥ sāgarā drīpāstathā varṣāṇi parvvatāḥ |
vanāni saritaḥ purthyau devādīnāṃ tathā mane

यत्प्रमाणमिदं सर्व्वं यदाधारं यदात्मकम् ।
संस्थानमस्य च मुने यथावद वक्तुमर्हसि

yatpramāṇamidaṃ sarvvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam |
saṃsthānamasya ca mune yathāvada vaktumarhasi

मैत्रेय श्वूयतामेत्त संक्षेपाद गदतो मम ।
नास्य वर्ष शतेनापि वक्तु शक्यो हि विस्तरः

maitreya śvūyatāmetta saṃkṣepāda gadato mama |
nāsya varṣa śatenāpi vaktu śakyo hi vistaraḥ

जम्बू-प्लक्षह्वयौ द्रीपौ शाल्मलिशचापरो द्रिज ।
कुशः क्रौञ्चस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः

jambū-plakṣahvayau drīpau śālmaliśacāparo drija |
kuśaḥ krauñcastathā śākaḥ puṣkaraścaiva saptamaḥ

एते द्रीपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ।
लवणेक्षु-सुरा-सर्पिर्दधि-दुग्ध-जलैःसमम्

ete drīpāḥ samudrastu sapta saptabhirāvṛtāḥ |
lavaṇekṣu-surā-sarpirdadhi-dugdha-jalaiḥsamam

जम्बूद्रीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः ।
तस्यापि मैरुर्म्मैत्रेय मध्ये कनकपर्व्वतः

jambūdrīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ |
tasyāpi mairurmmaitreya madhye kanakaparvvataḥ

प्रविष्टः षोड़शाधस्ताद् द्रात्रिंशन्मूदूर्ध्न विस्तृतः

praviṣṭaḥ ṣor̤aśādhastād drātriṃśanmūdūrdhna vistṛtaḥ

मूले षोड़शसाहस्त्रो विस्तारस्तस्य सर्व्वशः ।
भूपद्मस्यास्य शैलेशः कर्णिकाकारसंस्थितः

mūle ṣor̤aśasāhastro vistārastasya sarvvaśaḥ |
bhūpadmasyāsya śaileśaḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ

हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्वास्य दक्षिणो ।
नीलः श्वेतश्व श्वृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्व्वताः

himavān hemakūṭaśca niṣadhaśvāsya dakṣiṇo |
nīlaḥ śvetaśva śvṛṅgī ca uttare varṣaparvvatāḥ

लक्षप्रमाणौ द्रौ मध्यौ दशहीनास्तथापरे ।
सहस्त्रद्रितयोच्छायास्तावदविस्तारिणश्व ते

lakṣapramāṇau drau madhyau daśahīnāstathāpare |
sahastradritayocchāyāstāvadavistāriṇaśva te

भारतं प्रथमं बर्षं ततः किम्पुरुषं स्मृतम् ।
हरिवर्षं वान्यन्मेरोर्दक्षिणातो द्रिज

bhārataṃ prathamaṃ barṣaṃ tataḥ kimpuruṣaṃ smṛtam |
harivarṣaṃ vānyanmerordakṣiṇāto drija

रम्यकञ्चोत्तरे वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् ।
उत्तराःकुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा

ramyakañcottare varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam |
uttarāḥkuravaścaiva yathā vai bhārataṃ tathā

नवसाहस्त्रमेकैकमेतेषां द्रिजसत्तम् इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुरुच्छितः

navasāhastramekaikameteṣāṃ drijasattam ilāvṛtañca tanmadhye sauvarṇo merurucchitaḥ

मेरोश्वतुर्दिशं तत्तु नवसाहस्त्रविस्तृतम् ।
इलावृतं महाभाग चत्वारश्वात्र पर्व्वताः

merośvaturdiśaṃ tattu navasāhastravistṛtam |
ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraśvātra parvvatāḥ

विष्कम्भा रचिता मरोर्योजनायुतमुच्छिताः

viṣkambhā racitā maroryojanāyutamucchitāḥ

पूर्व्वेण मन्दरो नाम दक्षिणो गन्धमादनः ।
विपुलः पश्विमे पाश्व सुपार्श्वश्वोत्तरे स्मृतः

pūrvveṇa mandaro nāma dakṣiṇo gandhamādanaḥ |
vipulaḥ paśvime pāśva supārśvaśvottare smṛtaḥ

कदम्बस्तेषु जम्बूश्व पिप्पलो वट एव च ।
एकादशशाततायामाः पादपा गिरिकेतवः

kadambasteṣu jambūśva pippalo vaṭa eva ca |
ekādaśaśātatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ

जम्बूद्रीपस्य सा जम्बूर्नामहेतुर्महामुने ।
महागजप्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि वै

jambūdrīpasya sā jambūrnāmaheturmahāmune |
mahāgajapramāṇāni jambvāstasyāḥ phalāni vai

पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः ।
रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै

patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryyamāṇāni sarvataḥ |
rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai

सरित् प्रवर्त्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः ।
नि स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः

sarit pravarttate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ |
ni svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ

तत्पानात् स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते ।
तीरमृत् तदूरसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता ।
जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्

tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate |
tīramṛt tadūrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā |
jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam

भद्राश्वं पूर्व्वतो मेरोः केतुमालञ्च पश्चिमे ।
वर्षे द्र तु मुनिश्वष्ठ तयोर्म्मध्ये इलावृतम्

bhadrāśvaṃ pūrvvato meroḥ ketumālañca paścime |
varṣe dra tu muniśvaṣṭha tayormmadhye ilāvṛtam

वनं चैत्ररथं पूर्व्वे दक्षिणो गन्दमादनम् ।
वैभ्राजं पश्विमे तदूदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्

vanaṃ caitrarathaṃ pūrvve dakṣiṇo gandamādanam |
vaibhrājaṃ paśvime tadūduttare nandanaṃ smṛtam

अरुणोदं महाभद्रमसितोधं समानसम् ।
सरोस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्व्वदा

aruṇodaṃ mahābhadramasitodhaṃ samānasam |
sarosyetāni catvāri devabhogyāni sarvvadā

शीतान्तश्वक्रमुञ्जश्व कुररी माल्यवांस्तथा ।
वैकङ्कप्रमुखा मैरोःपूर्व्वतः केशराचलाः ।
त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्यथा

śītāntaśvakramuñjaśva kurarī mālyavāṃstathā |
vaikaṅkapramukhā mairoḥpūrvvataḥ keśarācalāḥ |
trikūṭaḥ śiśiraścaiva pataṅgo rucakasyathā

निषधाद्या दक्षिणातस्तस्य केसरपर्व्वताः ।
शिखिवासाः सवैदूर्य्यः कपिलो गन्धमादनः ।
जारुधिप्रमुखास्तदूत् पश्विमे केसराचलाः

niṣadhādyā dakṣiṇātastasya kesaraparvvatāḥ |
śikhivāsāḥ savaidūryyaḥ kapilo gandhamādanaḥ |
jārudhipramukhāstadūt paśvime kesarācalāḥ

मेरोरनन्तराङ्गषुं जठरादिष्ववस्थिताः ।
शङ्खकूटोऽथ ऋषभो हंसो नागस्तथापरः ।
कालञ्जराद्याश्व तथा उत्तरे केशराचलाः

meroranantarāṅgaṣuṃ jaṭharādiṣvavasthitāḥ |
śaṅkhakūṭo'tha ṛṣabho haṃso nāgastathāparaḥ |
kālañjarādyāśva tathā uttare keśarācalāḥ

चतुर्ददशसहस्त्राणि योजनानां महापुरी ।
मेरोरुपरि मैत्रेय ब्रह्मणःप्रथिता दिवि

caturdadaśasahastrāṇi yojanānāṃ mahāpurī |
merorupari maitreya brahmaṇaḥprathitā divi

तस्याः समन्ततश्वाशष्टौ दिशासु विदिशासु च ।
इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराःपुरः

tasyāḥ samantataśvāśaṣṭau diśāsu vidiśāsu ca |
indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥpuraḥ

विष्णुपादविनिष्कान्ता प्लावयित्वेन्दुमणडलम् ।
समन्ताद् ब्रह्मणाः पुर्य्यां गङ्गा पतति वै दिवः

viṣṇupādaviniṣkāntā plāvayitvendumaṇaḍalam |
samantād brahmaṇāḥ puryyāṃ gaṅgā patati vai divaḥ

सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते ।
सीता चालकनन्दा च चक्षुर्भदा च वै क्रमात्

sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate |
sītā cālakanandā ca cakṣurbhadā ca vai kramāt

पूर्व्वेण शैलात् सीता तु शैलं यात्यन्तरिक्षगा ।
ततश्व पूर्व्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम्

pūrvveṇa śailāt sītā tu śailaṃ yātyantarikṣagā |
tataśva pūrvvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam

तथैवालकनन्दापि दक्षिणोनैत्य भारतम् ।
प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने

tathaivālakanandāpi dakṣiṇonaitya bhāratam |
prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune

चक्षुश्च पश्विमगिरीनतीत्य सकलांस्ततः ।
पश्विमं केतुमालाख्यं वष गत्वैति सागरम्

cakṣuśca paśvimagirīnatītya sakalāṃstataḥ |
paśvimaṃ ketumālākhyaṃ vaṣa gatvaiti sāgaram

भद्रा तथोत्तरगिरीनुत्तरांश्व तथा कुरून् ।
अतीत्योत्तरमम्भोधिं समब्योति महामुने

bhadrā tathottaragirīnuttarāṃśva tathā kurūn |
atītyottaramambhodhiṃ samabyoti mahāmune

आनीलनिषधायामौ माल्यवदू-गन्धमादनौ ।
तयोर्म्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः

ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadū-gandhamādanau |
tayormmadhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ

भारताः केतुमालाश्व भद्राश्वाः कुरवस्तथा ।
पत्राणि लोकपह्मस्य मर्य्यादा शैलबाह्मतः

bhāratāḥ ketumālāśva bhadrāśvāḥ kuravastathā |
patrāṇi lokapahmasya maryyādā śailabāhmataḥ

जठरो देवकूटश्च मर्य्यादापर्व्वतावुभौ ।
तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ

jaṭharo devakūṭaśca maryyādāparvvatāvubhau |
tau dakṣiṇottarāyāmāvānīlaniṣadhāyatau

गन्धमादन-कैलासौ पूर्व्वपश्चायतावुभौ ।
अशीतियोजनायामावर्णावान्तर्व्यवस्थितौ

gandhamādana-kailāsau pūrvvapaścāyatāvubhau |
aśītiyojanāyāmāvarṇāvāntarvyavasthitau

निषधः पारिपात्रश्च मर्य्यादापर्व्वतावुभौ ।
मेरोः परिचमदिगभागे यता पूर्व्वौ तथा स्थितौ

niṣadhaḥ pāripātraśca maryyādāparvvatāvubhau |
meroḥ paricamadigabhāge yatā pūrvvau tathā sthitau

त्रिश्वृह्गो जारुधिश्चैव उत्तरौ वर्षपर्व्वतौ ।
पूर्व्वपश्वायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ

triśvṛhgo jārudhiścaiva uttarau varṣaparvvatau |
pūrvvapaśvāyatāvetāvarṇavāntarvyavasthitau

इत्येते मुनिवर्य्योक्ता मर्य्यादापर्व्वतास्तव ।
जठराद्याः स्थिता मेरोस्तेषां द्रौ द्रौ चतुर्दिशम्

ityete munivaryyoktā maryyādāparvvatāstava |
jaṭharādyāḥ sthitā merosteṣāṃ drau drau caturdiśam

मैरोश्चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्व्वताः ।
शीतान्ताद्या मुने तेषामतीव हि मनोरमाः

mairoścaturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvvatāḥ |
śītāntādyā mune teṣāmatīva hi manoramāḥ

शैलानामन्तरे द्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः ।
सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च

śailānāmantare droṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ |
suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca

लक्ष्मी-विष्णवग्निसूर्य्यादिदेवानां मुनिसत्तम् ।
तास्वायतनवर्षाणि जुष्टानि वरकिन्नरैः

lakṣmī-viṣṇavagnisūryyādidevānāṃ munisattam |
tāsvāyatanavarṣāṇi juṣṭāni varakinnaraiḥ

गन्घर्व्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः ।
क्रीड़न्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्वहर्निशम्

gangharvvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ |
krīr̤anti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣvaharniśam

भौमा ह्येते स्मृताः स्वर्गा धर्म्मिणामालया मुने ।
नैतेषु पापकर्म्मणो यान्ति जन्मशतैरपि

bhaumā hyete smṛtāḥ svargā dharmmiṇāmālayā mune |
naiteṣu pāpakarmmaṇo yānti janmaśatairapi

भद्राश्वे भगवान् विष्णुरास्ते हयशिरा द्विज ।
वराहः केतुमाले तु भारते कूर्म्मरूपधृक्

bhadrāśve bhagavān viṣṇurāste hayaśirā dvija |
varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmmarūpadhṛk

मत्स्यरूपश्व गोविन्दः कुरुष्वास्ते जनार्द्दनः ।
विश्वरूपेण सर्व्वत्र सर्व्वः सर्वत्रगो हरिः

matsyarūpaśva govindaḥ kuruṣvāste janārddanaḥ |
viśvarūpeṇa sarvvatra sarvvaḥ sarvatrago hariḥ

सर्व्वस्याधारभूतोऽसौ मैत्रेयास्तेऽखिलात्मकः ।
यानि किम्पुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने ।
न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्

sarvvasyādhārabhūto'sau maitreyāste'khilātmakaḥ |
yāni kimpuruṣādīni varṣāṇyaṣṭau mahāmune |
na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam

सुस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्व्वदुःखविवर्ज्जिताः ।
दशद्वादशवर्षाणां सहस्त्राणि स्थिरायुषः

susthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvvaduḥkhavivarjjitāḥ |
daśadvādaśavarṣāṇāṃ sahastrāṇi sthirāyuṣaḥ

न तेषु वर्षते देवो भौमान्यम्भांसि तेषु वै ।
कृत-त्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना

na teṣu varṣate devo bhaumānyambhāṃsi teṣu vai |
kṛta-tretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā

सर्व्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः ।
नद्यश्व शतशस्तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम

sarvveṣveteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ |
nadyaśva śataśastebhyaḥ prasūtā yā dvijottama