अध्याय 1: प्रियव्रत सात द्वीप अपने पुत्रों में बाँटते हैं

भगवन् सम्यागाख्यातं ममैतदखिलं त्वया ।
जगतः सर्गसम्बन्घि यत् पृष्टोऽसि गुरो मया

bhagavan samyāgākhyātaṃ mamaitadakhilaṃ tvayā |
jagataḥ sargasambanghi yat pṛṣṭo'si guro mayā

योऽयमंशो जगत्सृष्टिसम्बद्धो गदितस्त्वया ।
तत्राहं श्रोतुमिच्छामि भूयोऽपि मुनिसत्तम

yo'yamaṃśo jagatsṛṣṭisambaddho gaditastvayā |
tatrāhaṃ śrotumicchāmi bhūyo'pi munisattama

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ ।
तयोरुत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस्त्वयोदितः

priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya yau |
tayoruttānapādasya dhruvaḥ putrastvayoditaḥ

प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज सन्ततिः ।
तामहं श्रोतुमिच्छामि प्रसन्नो वक्तुमर्हसि

priyavratasya naivoktā bhavatā dvija santatiḥ |
tāmahaṃ śrotumicchāmi prasanno vaktumarhasi

कर्द्दमस्यात्मजां कन्यामुपयेमे प्रियव्रतः ।
सम्राट् कुक्षी च तत्कन्ये दश पुत्रास्तथापरे

karddamasyātmajāṃ kanyāmupayeme priyavrataḥ |
samrāṭ kukṣī ca tatkanye daśa putrāstathāpare

महाप्राज्ञा महावीर्य्या विनीता दयिताः पितुः ।
प्रियव्रतसुताः ख्यातास्तेषां नामानि मे श्वृणु

mahāprājñā mahāvīryyā vinītā dayitāḥ pituḥ |
priyavratasutāḥ khyātāsteṣāṃ nāmāni me śvṛṇu

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा ।
मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च

āgnīdhraścāgnibāhuśca vapuṣmān dyutimāṃstathā |
medhā medhātithirbhavyaḥ savanaḥ putra eva ca

ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतोऽभवत् ।
प्रियव्रतस्य पुत्रास्तु प्रख्याता बलवीर्य्यतः

jyotiṣmān daśamasteṣāṃ satyanāmā suto'bhavat |
priyavratasya putrāstu prakhyātā balavīryyataḥ

मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः ।
जातिस्मरा महाभाग न राज्याय मनो दधुः

medhāgnibāhuputrāstu trayo yogaparāyaṇāḥ |
jātismarā mahābhāga na rājyāya mano dadhuḥ

निर्म्मलाः सर्वकालन्तु समस्तार्थेषु वै मुने ।
चक्रुः क्रिया यथान्यायमफलाकाङ्क्षिणो हि ते

nirmmalāḥ sarvakālantu samastārtheṣu vai mune |
cakruḥ kriyā yathānyāyamaphalākāṅkṣiṇo hi te

प्रियव्रतो ददौ तेषां सप्तानां मुनिसत्तम विभज्य सप्त द्वीपानि मैत्रेय सुमहात्मनाम्

priyavrato dadau teṣāṃ saptānāṃ munisattama vibhajya sapta dvīpāni maitreya sumahātmanām

जम्बूद्वीपं महाभाग सोऽग्नीध्राय ददौ पिता ।
मेधातिथेस्तथा प्रादात् प्लक्षद्वीपमथापरम्

jambūdvīpaṃ mahābhāga so'gnīdhrāya dadau pitā |
medhātithestathā prādāt plakṣadvīpamathāparam

शाल्मले च वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान् ।
ज्योतिष्मन्तं कुशद्रीपे राजानं कृतवान् प्रभुः

śālmale ca vapuṣmantaṃ narendramabhiṣiktavān |
jyotiṣmantaṃ kuśadrīpe rājānaṃ kṛtavān prabhuḥ

द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्रीपे समादिशत् ।
शाकद्वीपेश्वरञ्चापि भव्यञ्चक्रे च स प्रभुः

dyutimantaṃ ca rājānaṃ krauñcadrīpe samādiśat |
śākadvīpeśvarañcāpi bhavyañcakre ca sa prabhuḥ

सवनं पुष्करद्वीपे राजानं समकारयत

savanaṃ puṣkaradvīpe rājānaṃ samakārayata

जम्बूद्वीपेश्वरो यस्तु आग्नीध्रो मुनिसत्तम ।
तस्य पुत्रा बभुवुस्ते प्रजापतिसमा नव

jambūdvīpeśvaro yastu āgnīdhro munisattama |
tasya putrā babhuvuste prajāpatisamā nava

नाभिः किम्पुरुषश्वे वै हरिवर्ष इलावृतः ।
रम्यो हिरण्वान् षष्ठश्च कुरुर्भद्राश्व एव च

nābhiḥ kimpuruṣaśve vai harivarṣa ilāvṛtaḥ |
ramyo hiraṇvān ṣaṣṭhaśca kururbhadrāśva eva ca

केतुमालस्तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपोऽभवत् ।
जम्बूद्रीपविभागांश्च तषां विप्र निशामय

ketumālastathaivānyaḥ sādhuceṣṭo nṛpo'bhavat |
jambūdrīpavibhāgāṃśca taṣāṃ vipra niśāmaya

पित्रा दत्तं हिमाह्वन्तु वर्षं नाभेस्तु दक्षिणम् ।
हेमकूटं तथा वर्षं ददौ किम्पुरुषाय सः

pitrā dattaṃ himāhvantu varṣaṃ nābhestu dakṣiṇam |
hemakūṭaṃ tathā varṣaṃ dadau kimpuruṣāya saḥ

तृतीयं नैषधं वर्षं हरिवर्षाय दत्तवान ।
इलावृताय प्रददौ मैरुर्यत्र तु मध्यगः

tṛtīyaṃ naiṣadhaṃ varṣaṃ harivarṣāya dattavāna |
ilāvṛtāya pradadau mairuryatra tu madhyagaḥ

नीलाचलाश्वितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता ।
श्वेतं तदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते

nīlācalāśvitaṃ varṣaṃ ramyāya pradadau pitā |
śvetaṃ taduttaraṃ varṣaṃ pitrā dattaṃ hiraṇvate

यदुत्तरं श्वृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ ।
मेरोः पूर्व्वेणा यद् वर्षं भद्राश्वाय प्रदत्तवान्

yaduttaraṃ śvṛṅgavato varṣaṃ tat kurave dadau |
meroḥ pūrvveṇā yad varṣaṃ bhadrāśvāya pradattavān

गन्धमादनवर्षन्तु केतुमालाय दत्तवान ।
इत्येतानि ददौ तेभ्यः पुत्रेभ्यः स नरेश्वरः

gandhamādanavarṣantu ketumālāya dattavāna |
ityetāni dadau tebhyaḥ putrebhyaḥ sa nareśvaraḥ

वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषितच्य स भूमिपः ।
शालग्रामं महापुण्यं मैत्रेय तपसे ययौ

varṣeṣveteṣu tān putrānabhiṣitacya sa bhūmipaḥ |
śālagrāmaṃ mahāpuṇyaṃ maitreya tapase yayau

यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने ।
तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्ययत्नतः

yāni kiṃpuruṣādīni varṣāṇyaṣṭau mahāmune |
teṣāṃ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hyayatnataḥ

विपर्य्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च ।
धर्म्माधर्म्मौ न तेष्वास्तां नोत्तमाधममध्यमाः

viparyyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca |
dharmmādharmmau na teṣvāstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ

न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्व्वदा ।
हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेरासीन्महात्मनः

na teṣvasti yugāvasthā kṣetreṣvaṣṭāsu sarvvadā |
himāhvayaṃ tu vai varṣaṃ nābherāsīnmahātmanaḥ

तस्यर्षभोऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः ।
ऋषभाद् भरतो जज्ञ ज्येष्ठःपुत्रशतस्य सः

tasyarṣabho'bhavat putro merudevyāṃ mahādyutiḥ |
ṛṣabhād bharato jajña jyeṣṭhaḥputraśatasya saḥ

कृत्वा राज्यं स्वधर्म्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् ।
अभिषच्य सुतं ज्येष्ठं भरतं पृथिवीपतिम्

kṛtvā rājyaṃ svadharmmeṇa tatheṣṭvā vividhān makhān |
abhiṣacya sutaṃ jyeṣṭhaṃ bharataṃ pṛthivīpatim

तपसे स महाभागः पुलस्त्यस्याश्रमं ययौ ।
वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः

tapase sa mahābhāgaḥ pulastyasyāśramaṃ yayau |
vānaprasthavidhānena tatrāpi kṛtaniścayaḥ

तपस्तेपे यथान्यायं यदा च स महीपतिः ।
तपसा कर्शितोऽत्यर्थं कृशो धमनिसन्ततः

tapastepe yathānyāyaṃ yadā ca sa mahīpatiḥ |
tapasā karśito'tyarthaṃ kṛśo dhamanisantataḥ

नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः ।
ततश्च भारतं वर्षमेतल्लोकेषु गीयते

nagno vīṭāṃ mukhe dattvā vīrādhvānaṃ tato gataḥ |
tataśca bhārataṃ varṣametallokeṣu gīyate

भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् ।
सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्म्मिकः

bharatāya yataḥ pitrā dattaṃ prātiṣṭhatā vanam |
sumatirbharatasyābhūt putraḥ paramadhārmmikaḥ

कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यमिष्टमखः पिता ।
पुत्रसंक्रमितश्रीस्तु भरतः स महीपतिः

kṛtvā samyag dadau tasmai rājyamiṣṭamakhaḥ pitā |
putrasaṃkramitaśrīstu bharataḥ sa mahīpatiḥ

योगाभ्यासरतः प्राणान् शालग्रामेऽत्यजन्मुने ।
अजायत च विप्रोऽसौ योगिनां प्रवरे कुले

yogābhyāsarataḥ prāṇān śālagrāme'tyajanmune |
ajāyata ca vipro'sau yogināṃ pravare kule

मैत्रय । तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः ।
सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत

maitraya | tasya caritaṃ kathayiṣyāmi te punaḥ |
sumatestejasastasmādindradyumno vyajāyata

परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतिहारस्तदन्वयः ।
प्रतिहर्त्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः

parameṣṭhī tatastasmāt pratihārastadanvayaḥ |
pratihartteti vikhyāta utpannastasya cātmajaḥ

भुवस्तस्मात् तथोद्गीथः प्रस्तारस्तत्सुतो विभुः ।
पृथुस्ततोऽभवन्नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः

bhuvastasmāt tathodgīthaḥ prastārastatsuto vibhuḥ |
pṛthustato'bhavannakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ

नरो गयस्य तनयस्तत्पुत्रोऽभूद् विराट् ततः ।
तस्य पुत्रो महावीर्य्यो धीमांस्तस्मादजायत

naro gayasya tanayastatputro'bhūd virāṭ tataḥ |
tasya putro mahāvīryyo dhīmāṃstasmādajāyata

महान्तस्तत्सुतश्चाभूनूमनस्युस्तस्य चात्मजः ।
त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः

mahāntastatsutaścābhūnūmanasyustasya cātmajaḥ |
tvaṣṭā tvaṣṭuśca virajo rajastasyāpyabhūt sutaḥ

शतजिद्रजसस्तस्य जज्ञ पुत्रशतं मनने ।
विशगूज्योतिःप्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

śatajidrajasastasya jajña putraśataṃ manane |
viśagūjyotiḥpradhānāste yairimā varddhitāḥ prajāḥ

तैरिदं भारतं वर्षं नवभेदमलङ्गतम ।
तेषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयें भारती पुरा

tairidaṃ bhārataṃ varṣaṃ navabhedamalaṅgatama |
teṣāṃ vaṃśaprasūtaiśca bhukteyeṃ bhāratī purā

कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्म क्सप्ततिः

kṛtatretādisargeṇa yugākhyā hma ksaptatiḥ

एष स्वायम्भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् ।
वाराहे तु मुने कल्पे पूर्वमन्वान्तराधिपः

eṣa svāyambhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat |
vārāhe tu mune kalpe pūrvamanvāntarādhipaḥ