अध्याय 3: भारतवर्ष, जहाँ कर्म फल देता है

उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः

uttaraṃ yatsamudrasya himādreścaiva dakṣiṇam |
varṣaṃ tadbhārataṃ nāma bhāratī yatra santatiḥ

नवयोजनसाहस्रो विस्तारोस्य महामुने ।
कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छताम्

navayojanasāhasro vistārosya mahāmune |
karmabhūmiriyaṃ svargamapavargaṃ ca gacchatām

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारीयात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ |
vindhyaśca pārīyātraśca saptātra kulaparvatāḥ

अतः संप्राप्यते स्वर्गो सुक्तिमस्मात्प्रयान्ति वै ।
तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा मुने

ataḥ saṃprāpyate svargo suktimasmātprayānti vai |
tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yāntyataḥ puruṣā mune

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यं चान्तश्च गम्यते ।
न ख्लवन्यत्र मर्त्यानां कर्मभूमौ विधीयते

itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaṃ cāntaśca gamyate |
na khlavanyatra martyānāṃ karmabhūmau vidhīyate

भारतस्यास्य वर्षस्य नवभादान्नशामय ।
इद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रपर्णां गभस्तिमान्

bhāratasyāsya varṣasya navabhādānnaśāmaya |
idradvīpaḥ kaseruśca tāmraparṇāṃ gabhastimān

नागद्वीपस्तथा साम्यो गन्धर्वस्त्वथ चारुणः ।
अयं तु नवमस्तषां द्वीपः सागारसंवृतः

nāgadvīpastathā sāmyo gandharvastvatha cāruṇaḥ |
ayaṃ tu navamastaṣāṃ dvīpaḥ sāgārasaṃvṛtaḥ

योजनानां सहस्रं तु द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् ।
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः

yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpoyaṃ dakṣiṇottarāt |
pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शब्द्राश्च भागशः ।
इज्यायुधवणिज्याद्यैर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śabdrāśca bhāgaśaḥ |
ijyāyudhavaṇijyādyairvartayanto vyavasthitāḥ

शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमयत्पादनिर्गताः ।
वेदस्मृतिमुखाद्याश्च पारीयात्रोद्भवा मुने

śatadrūcandrabhāgādyā himayatpādanirgatāḥ |
vedasmṛtimukhādyāśca pārīyātrodbhavā mune

नर्मदा मुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः ।
तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्या प्रसूखा ऋक्षसंभवाः

narmadā murasādyāśca nadyo vindhyādrinirgatāḥ |
tāpīpayoṣṇīnirvindhyā prasūkhā ṛkṣasaṃbhavāḥ

गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास्तथा ।
सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇyādikāstathā |
sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ

कृतमाला ताम्रपर्णिप्रसुखा मलयोद्भवाः ।
त्रिसामा चर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

kṛtamālā tāmraparṇiprasukhā malayodbhavāḥ |
trisāmā carṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ

ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः ।
आसां नद्य उपानद्यः सन्त्यन्याश्च सहस्रशः

ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasambhavāḥ |
āsāṃ nadya upānadyaḥ santyanyāśca sahasraśaḥ

तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः ।
पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः

tāsvime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ |
pūrvadeśādikāścaiva kāmarūpanivāsinaḥ

पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दक्षिणाद्याश्च सर्वशः ।
तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः

puṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dakṣiṇādyāśca sarvaśaḥ |
tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūrābhīrāstathārbudāḥ

कारूषा मालबाश्चैव पारियात्र निवासिनः ।
सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः कोसलवासिनाः

kārūṣā mālabāścaiva pāriyātra nivāsinaḥ |
sauvīrāḥ saindhavā hūṇāḥ sālvāḥ kosalavāsināḥ

माद्रारामास्तथाम्बष्ठा पारसीकादयस्तथा ।
आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सहिताः सदा ।
समीपतो महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः

mādrārāmāstathāmbaṣṭhā pārasīkādayastathā |
āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti sahitāḥ sadā |
samīpato mahābhāga hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ

चत्वारि भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने ।
कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्

catvāri bhārate varṣe yugānyatra mahāmune |
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliścānyatra na kvacit

तपस्तप्यन्ति मुनयो जुह्वते चात्र यज्वनः ।
दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात्

tapastapyanti munayo juhvate cātra yajvanaḥ |
dānāni cātra dīyante paralokārthamādarāt

पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते ।
यज्ञैर्यज्ञमयो विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा

puruṣairyajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate |
yajñairyajñamayo viṣṇuranyadvīpeṣu cānyathā

अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जन्बूद्वीपे महामुने ।
यतो हि कर्मभूरेषा ह्यतोन्या भोगभूमयः

atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ janbūdvīpe mahāmune |
yato hi karmabhūreṣā hyatonyā bhogabhūmayaḥ

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम ।
कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंचयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi sattama |
kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasaṃcayāt

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारत भूमिभागे ।
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्

gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyāstu te bhārata bhūmibhāge |
svargāpavargāspadamārgabhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt

कर्माण्यसंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णो परमात्म्भूते ।
अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते तस्मिल्लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति

karmāṇyasaṃkalpitatatphalāni saṃnyasya viṣṇo paramātmbhūte |
avāpya tāṃ karmamahīmanante tasmillayaṃ ye tvamalāḥ prayānti

जानीम नैतत्क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् ।
प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः

jānīma naitatkva vayaṃ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham |
prāpsyāma dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhārate nendriyaviprahīnāḥ

नववर्षं तु मैत्रेय जम्बुद्वीपमिदं मया ।
लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात्कथितं तव

navavarṣaṃ tu maitreya jambudvīpamidaṃ mayā |
lakṣayojanavistāraṃ saṃkṣepātkathitaṃ tava

जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः ।
मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर्बहिः

jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ |
maitreya valayākāraḥ sthitaḥ kṣārodadhirbahiḥ