अध्याय 13: भरत, हिरन का बच्चा और पालकी उठाने वाला

भगवन् सम्यगाख्यातं यत् पृष्टोऽसि मयाखलम् ।
भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिम्

bhagavan samyagākhyātaṃ yat pṛṣṭo'si mayākhalam |
bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitim

विष्णवाधारं तथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् ।
परमार्थस्तु तेनोक्तो यथाज्ञानं प्रधानतः

viṣṇavādhāraṃ tathā caitat trailokyaṃ samavasthitam |
paramārthastu tenokto yathājñānaṃ pradhānataḥ

यत्त्वोतद्भगवानाह भरतस्य महीपतेः ।
कथयिष्यामि चरितं तन्माख्यातुमर्हसि

yattvotadbhagavānāha bharatasya mahīpateḥ |
kathayiṣyāmi caritaṃ tanmākhyātumarhasi

भरतः स महीपालः शालग्रामेऽवसत् किल
योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे सदा मनः

bharataḥ sa mahīpālaḥ śālagrāme'vasat kila
yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve sadā manaḥ

पुण्यदेशप्रभावेण ध्यायतश्व सदा हरिम् ।
कथन्तु नाभवन्मुक्तिर्यदभूत् स द्रिजः पुनः

puṇyadeśaprabhāveṇa dhyāyataśva sadā harim |
kathantu nābhavanmuktiryadabhūt sa drijaḥ punaḥ

विप्रत्वे च कृतं तेन यद्भूयःसुमहात्मना ।
भरतेन मुनिश्वेष्ठ तत् सर्व्वं वक्तुमर्हसि

vipratve ca kṛtaṃ tena yadbhūyaḥsumahātmanā |
bharatena muniśveṣṭha tat sarvvaṃ vaktumarhasi

पराशार अवाच ।
शालग्रामे महाभागो भगवन्नयस्तमानसः ।
स उवास चिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः

parāśāra avāca |
śālagrāme mahābhāgo bhagavannayastamānasaḥ |
sa uvāsa ciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ

अहिंसादिष्वशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः ।
अवाप परमां काष्ठां मनसश्चापि संयमे

ahiṃsādiṣvaśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ |
avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaścāpi saṃyame

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव कृष्णा विष्णो ह्टषीकेशेत्याह राजा स केवलम्

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava kṛṣṇā viṣṇo hṭaṣīkeśetyāha rājā sa kevalam

नान्यज्जागाद मैत्रेय किञ्चित् स्वप्नान्तरेऽपि च ।
एततूपरं तदर्थञ्च विना नान्यदचिन्तयत्

nānyajjāgāda maitreya kiñcit svapnāntare'pi ca |
etatūparaṃ tadarthañca vinā nānyadacintayat

समित्-पुष्प-कुशादानं चक्र देवक्रियाकृते ।
नान्यानि चक्र कर्म्माणि निः सङ्गो योगतापसः

samit-puṣpa-kuśādānaṃ cakra devakriyākṛte |
nānyāni cakra karmmāṇi niḥ saṅgo yogatāpasaḥ

जगाम सोऽबिषेकार्थमेकदा तु महानदीम् ।
सस्नौ तत्र तदा चक्र स्नानस्यनन्तरक्रियाः

jagāma so'biṣekārthamekadā tu mahānadīm |
sasnau tatra tadā cakra snānasyanantarakriyāḥ

अथातजगाम तत्तीर्थं जलं पात् पिपासिता ।
आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नेकैव हरिणी वनात्

athātajagāma tattīrthaṃ jalaṃ pāt pipāsitā |
āsannaprasavā brahmannekaiva hariṇī vanāt

ततः समभवत्तत्र पीतप्राय जले तया ।
सिंहस्य नादः सुमहान् सर्व्वप्राणिभयङ्करः

tataḥ samabhavattatra pītaprāya jale tayā |
siṃhasya nādaḥ sumahān sarvvaprāṇibhayaṅkaraḥ

ततः सा सहसा त्रासादाप्लुता निम्नगातटम् ।
अत्युज्वारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः

tataḥ sā sahasā trāsādāplutā nimnagātaṭam |
atyujvārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ

तमुह्ममानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ।
तजग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम्

tamuhmamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam |
tajagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam

गर्भप्रव्युतिदोषेण प्रोत्तुङ्गाक्रमणोन च ।
मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च

garbhapravyutidoṣeṇa prottuṅgākramaṇona ca |
maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca

हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ।
मृगपोतं समादाय निजमाश्वममागतः

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ |
mṛgapotaṃ samādāya nijamāśvamamāgataḥ

चकारानुदिनञ्चासौ मृगपोतस्यवै नृपः ।
पोषण पुष्यमाणश्य स तेन वबृधे मुने

cakārānudinañcāsau mṛgapotasyavai nṛpaḥ |
poṣaṇa puṣyamāṇaśya sa tena vabṛdhe mune

चचाराश्रमपर्य्यन्तं तृणानि गहनेषु सः ।
दूरं गत्वा च शाद्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः

cacārāśramaparyyantaṃ tṛṇāni gahaneṣu saḥ |
dūraṃ gatvā ca śāddūlatrāsādabhyāyayau punaḥ

प्रातर्गत्वातिदूरञ्च सायमायाद यथाश्वमम् ।
पुनश्च भरतस्याभूदाश्वमस्योटजाजिरे

prātargatvātidūrañca sāyamāyāda yathāśvamam |
punaśca bharatasyābhūdāśvamasyoṭajājire

तस्य तस्मिन्मृगे दूर-समीपपरिवर्त्तिनि ।
आसीच्चेतः समायुक्तं न ययावन्यतो द्रिज

tasya tasminmṛge dūra-samīpaparivarttini |
āsīccetaḥ samāyuktaṃ na yayāvanyato drija

विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः ।
ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन् हरिणबालके

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ |
mamatvaṃ sa cakāroccaistasmin hariṇabālake

किं वृकैक्भक्षितो व्याघूः किं सिंहेन निपातितः ।
चिरायमाणे निष्कान्ते तस्यासीदिति मानसम्

kiṃ vṛkaikbhakṣito vyāghūḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ |
cirāyamāṇe niṣkānte tasyāsīditi mānasam

एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा ।
प्रीतये मम जातोऽसौ क्व ममैणकबालकः

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā |
prītaye mama jāto'sau kva mamaiṇakabālakaḥ

विषाणाग्रण मदूबाहुकण्डूयनपरो हि सः ।
क्षेमेणाभ्यागतोऽरण्यादिपि मां सुखयिष्यति

viṣāṇāgraṇa madūbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ |
kṣemeṇābhyāgato'raṇyādipi māṃ sukhayiṣyati

एते लूनशिखास्तस्य दशनैरचिरोदूगतैः ।
कुशाः कासा विराजन्ते वटवः सामगा इव

ete lūnaśikhāstasya daśanairacirodūgataiḥ |
kuśāḥ kāsā virājante vaṭavaḥ sāmagā iva

इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्र मानसं मुनिः ।
प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे

itthaṃ ciragate tasmin sa cakra mānasaṃ muniḥ |
prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavanmṛge

समाधिभङ्गस्तासीत् तन्ममत्वादृतात्मनः ।
सन्त्यक्तराज्यभोगर्द्धिखजनस्यापि भूपतेः

samādhibhaṅgastāsīt tanmamatvādṛtātmanaḥ |
santyaktarājyabhogarddhikhajanasyāpi bhūpateḥ

चपलं चपले तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि ।
मृगपतोऽभवज्वित्तं स्थैर्य्यवत्तस्य भूपतेः

capalaṃ capale tasmin dūragaṃ dūragāmini |
mṛgapato'bhavajvittaṃ sthairyyavattasya bhūpateḥ

कालेन गच्छता सोऽथ कालञ्चक्र महीपतिः ।
पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः

kālena gacchatā so'tha kālañcakra mahīpatiḥ |
piteva sāstraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ

मृगमेव तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणानसावपि ।
तन्मयत्वेन मैत्रय नान्यत् किञ्चिदचिन्तयत्

mṛgameva tadādrākṣīt tyajan prāṇānasāvapi |
tanmayatvena maitraya nānyat kiñcidacintayat

ततश्व तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् ।
जम्बूमार्गे महारण्ये जातो जातिस्मरो मृगः

tataśva tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm |
jambūmārge mahāraṇye jāto jātismaro mṛgaḥ

जातिस्मरत्वादुद्रिग्नः संसारस्य द्रिजोत्तम विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ

jātismaratvādudrignaḥ saṃsārasya drijottama vihāya mātaraṃ bhūyaḥ śālagrāmamupāyayau

शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णौः स कुर्व्वन्नात्मपोषणम् ।
मृगत्वहतुभूतस्य कर्म्मणो निष्कृतिं ययौ

śuṣkaistṛṇaistathā parṇauḥ sa kurvvannātmapoṣaṇam |
mṛgatvahatubhūtasya karmmaṇo niṣkṛtiṃ yayau

तत्र चोतसृष्टदेहोऽसौ जज्ञ जातिस्मरो द्रिजः ।
सदाचारवतां शुद्ध योगिनां प्रवरे कुले

tatra cotasṛṣṭadeho'sau jajña jātismaro drijaḥ |
sadācāravatāṃ śuddha yogināṃ pravare kule

अर्व्वविज्ञानसम्पन्नः सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।
अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम्

arvvavijñānasampannaḥ sarvvaśāstrārthatattvavit |
apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param

आत्मनोऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने ।
सर्व्वभूतान्यभेदेन स ददर्श महामतिः

ātmano'dhigatajñāno devādīni mahāmune |
sarvvabhūtānyabhedena sa dadarśa mahāmatiḥ

न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्वुतिम् ।
न ददर्श च कर्माणि शास्त्रणि जगृहे न च

na papāṭha guruproktaṃ kṛtopanayanaḥ śvutim |
na dadarśa ca karmāṇi śāstraṇi jagṛhe na ca

उक्तोऽपि बहुशः किञ्चिड़वाक्यमभाषत ।
तदप्यसंस्कारगुणां ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम्

ukto'pi bahuśaḥ kiñcir̤avākyamabhāṣata |
tadapyasaṃskāraguṇāṃ grāmyavākyoktisaṃśritam

अपध्वस्तवपुः सोऽपि मलिनाम्बरधृग् द्रिजः ।
क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः

apadhvastavapuḥ so'pi malināmbaradhṛg drijaḥ |
klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ

सम्मानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ।
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिञ्च विन्दति

sammānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ |
janenāvamato yogī yogasiddhiñca vindati

तस्माज्वरेत वै योगी सतां मार्गमदूषयन् ।
जना यथावमन्येरन् गच्छयुर्नैव सङ्गतिम्

tasmājvareta vai yogī satāṃ mārgamadūṣayan |
janā yathāvamanyeran gacchayurnaiva saṅgatim

हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः ।
आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ |
ātmānaṃ darśayāmāsa jaḍonmattākṛtiṃ jane

भुहूक्ते कुलम्षव्रीह्मादिशाकं वन्यं फलं कणान् ।
यदू यदाप्रोति सुबहु तदत्ते कालसंयमम्

bhuhūkte kulamṣavrīhmādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān |
yadū yadāproti subahu tadatte kālasaṃyamam

पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृ-भ्रातृव्य-बान्धवैः ।
कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः

pitaryuparate so'tha bhrātṛ-bhrātṛvya-bāndhavaiḥ |
kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ

स तूक्षपीनावयवो जद़कारी च कर्मणि ।
सर्वलोकोपकरणां बभूवाहारवेतनः

sa tūkṣapīnāvayavo jada़kārī ca karmaṇi |
sarvalokopakaraṇāṃ babhūvāhāravetanaḥ

तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृविचेष्टितम् ।
क्षत्ता पृषतराजस्य काल्यै पशुमकल्पयत्

taṃ tādṛśamasaṃskāraṃ viprākṛviceṣṭitam |
kṣattā pṛṣatarājasya kālyai paśumakalpayat

रात्रौ तं समलङकृत्य वैशसस्य विधानतः ।
अधिष्ठितं महाकाली ज्ञात्वा योगेश्वरं तथा

rātrau taṃ samalaṅakṛtya vaiśasasya vidhānataḥ |
adhiṣṭhitaṃ mahākālī jñātvā yogeśvaraṃ tathā

ततः खड गं समादाय निशितं निशि सा तथा ।
क्षत्तार क्रूरकर्माणमच्छिनत् कण्ठमूलतः ।
स्वपार्षदयुता देवी पपौ रुधिरमुल्वणम्

tataḥ khaḍa gaṃ samādāya niśitaṃ niśi sā tathā |
kṣattāra krūrakarmāṇamacchinat kaṇṭhamūlataḥ |
svapārṣadayutā devī papau rudhiramulvaṇam

ततः सौवीरराजस्य प्रयातस्य महात्मनः ।
विष्टिकर्ताथ मन्येत विष्टियोग्योऽयमित्यपि

tataḥ sauvīrarājasya prayātasya mahātmanaḥ |
viṣṭikartātha manyeta viṣṭiyogyo'yamityapi

तं तादृशं महात्मानं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
एतदाकारबन्धनीदूयान्तर्गतबागः सर्वत्र पुस्तके न दृश्यते । श्रीधरेणाप्यस्य व्याख्या न कृता, अतः सर्वसम्मति शून्यत्वादयं बागो बन्धनीदूयगर्मै स्थापितः ।
तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ।
क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यममन्यत

taṃ tādṛśaṃ mahātmānaṃ bhasmacchannamivānalam |
etadākārabandhanīdūyāntargatabāgaḥ sarvatra pustake na dṛśyate | śrīdhareṇāpyasya vyākhyā na kṛtā, ataḥ sarvasammati śūnyatvādayaṃ bāgo bandhanīdūyagarmai sthāpitaḥ |
taṃ tādṛśamasaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam |
kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyamamanyata

स राजा शिविकारूढो गन्तूं कृतमतिर्द्रिज बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम्

sa rājā śivikārūḍho gantūṃ kṛtamatirdrija babhūvekṣumatītīre kapilarṣervarāśramam

श्रेयः किमत्र संसारे दुः खप्राये नृणामिति ।
प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञ कपिलाख्यं महामुनिम्

śreyaḥ kimatra saṃsāre duḥ khaprāye nṛṇāmiti |
praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajña kapilākhyaṃ mahāmunim

उवाह शिविकां तस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ।
नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः

uvāha śivikāṃ tasya kṣatturvacanacoditaḥ |
nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānāmanyeṣāṃ so'pi madhyagaḥ

गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनम् ।
जातिस्मणेऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम्

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanam |
jātismaṇe'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām

ययौ जड़गतिः सोऽथ युगमात्रवलोकनः ।
कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस्तदन्ये त्वरितं ययुः

yayau jar̤agatiḥ so'tha yugamātravalokanaḥ |
kurvan matimatāṃ śreṣṭhastadanye tvaritaṃ yayuḥ

विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमां शिबिकागतिम् ।
किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः

vilokya nṛpatiḥ so'tha viṣamāṃ śibikāgatim |
kimetadityāha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ

पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हि सः ।
नृपः किमेतदित्याह भवद भिर्गम्यतेऽन्यथा

punastathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hi saḥ |
nṛpaḥ kimetadityāha bhavada bhirgamyate'nyathā

भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः ।
शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्

bhūpatervadatastasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ |
śibikāvāhakāḥ procurayaṃ yātītyasatvaram

किं श्रान्तोऽस्यल्पमद्वानं त्वयोढा शिहिका मम ।
किमायाससहो न त्वं पीनानसि निरीक्ष्यसे

kiṃ śrānto'syalpamadvānaṃ tvayoḍhā śihikā mama |
kimāyāsasaho na tvaṃ pīnānasi nirīkṣyase

नाहं पीवान्न चैवोढा शिबिका भवतो मया ।
न श्रान्तोऽस्मि न चायासः सोञव्योऽस्ति महीपते

nāhaṃ pīvānna caivoḍhā śibikā bhavato mayā |
na śrānto'smi na cāyāsaḥ soñavyo'sti mahīpate

प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवानद्यांपि शिबिका त्वयि ।
श्रमश्व भारोदूहने भवत्येव हि देहिनाम्

pratyakṣaṃ dṛśyase pīvānadyāṃpi śibikā tvayi |
śramaśva bhārodūhane bhavatyeva hi dehinām

प्रत्यक्ष भवता भूप यदू दृष्ट मम तदूद ।
बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्वादू विशेषणम्

pratyakṣa bhavatā bhūpa yadū dṛṣṭa mama tadūda |
balavānabalaśceti vācyaṃ paśvādū viśeṣaṇam

त्वयोढ़ा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता ।
मिथ्यैतदत्र तु भवाञ्छृणोतु वचनं मम

tvayor̤hā śibikā ceti tvayyadyāpi ca saṃsthitā |
mithyaitadatra tu bhavāñchṛṇotu vacanaṃ mama

भूमौ पादयुगस्यास्था जह्घ पाददूये स्थिते ।
ऊरू जङ्घादूयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्

bhūmau pādayugasyāsthā jahgha pādadūye sthite |
ūrū jaṅghādūyāvasthau tadādhāraṃ tathodaram

वक्षः स्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ ।
स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारोऽत्र किकृतः

vakṣaḥ sthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau |
skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro'tra kikṛtaḥ

शिबिकायां स्थितं चेदं वपुस्त्वदुपलक्षितम् ।
तत्र त्वमहमप्यत्र प्रोच्यते चेदमन्यथा

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ vapustvadupalakṣitam |
tatra tvamahamapyatra procyate cedamanyathā

अहं त्वञ्च तथान्ये च भूतैरुह्माम पार्थिव ।
गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम्

ahaṃ tvañca tathānye ca bhūtairuhmāma pārthiva |
guṇapravāhapatito bhūtavargo'pi yātyayam

कर्मवश्या गुणाश्चैते सत्त्वाद्या- पृथिवीपते अविद्यासञ्चितं कर्म्म तज्वाशेषेषु जन्तुषु

karmavaśyā guṇāścaite sattvādyā- pṛthivīpate avidyāsañcitaṃ karmma tajvāśeṣeṣu jantuṣu

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
प्रवृद्धयपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु

ātmā śuddho'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
pravṛddhayapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu

यदा नोपचयस्तस्य न चैवापचये नृप तदा पीवानसीतीत्थं कया युत्तया त्वयेरितम्

yadā nopacayastasya na caivāpacaye nṛpa tadā pīvānasītītthaṃ kayā yuttayā tvayeritam

भू-पाद-जङ्घा-क्ठ्यूरु-जठरादिषु संस्थिते ।
शिबिकेयं यता स्कन्धे तथा भारः समस्त्वया

bhū-pāda-jaṅghā-kṭhyūru-jaṭharādiṣu saṃsthite |
śibikeyaṃ yatā skandhe tathā bhāraḥ samastvayā

तदान्यैर्जन्तुभर्भूप शिबिकोढा न केवलम् ।
लै-द्रुम-गृहोत्थोऽपि पृथिवीसम्भवोऽपि वा

tadānyairjantubharbhūpa śibikoḍhā na kevalam |
lai-druma-gṛhottho'pi pṛthivīsambhavo'pi vā

यदा पुसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणौर्नृप सोढव्यस्तु तदायासः कथं वा नृपते । मया

yadā pusaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇaurnṛpa soḍhavyastu tadāyāsaḥ kathaṃ vā nṛpate | mayā

यदूद्रव्या शिबिका चेयं तदूद्रव्यो भूतसंग्रहः ।
भवतो मेऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृ हितः

yadūdravyā śibikā ceyaṃ tadūdravyo bhūtasaṃgrahaḥ |
bhavato me'khilasyāsya mamatvenopabṛ hitaḥ

एवमुक्त्वाभवन्मैनी स वहञ्छिबिकां द्रिज सोऽपि राजावतीर्य्योर्व्यं तत्पादौ जगृहे त्वरन्

evamuktvābhavanmainī sa vahañchibikāṃ drija so'pi rājāvatīryyorvyaṃ tatpādau jagṛhe tvaran

भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्रिज कथ्यतां को भवानत्र जालमरूपधरः स्थितः

bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me drija kathyatāṃ ko bhavānatra jālamarūpadharaḥ sthitaḥ

यो भवान् यन्निमित्तं वा यदागमनकारण्म् ।
तत्सर्वं कथ्यतां विदून् मह्म शुश्रूषवे त्वया

yo bhavān yannimittaṃ vā yadāgamanakāraṇm |
tatsarvaṃ kathyatāṃ vidūn mahma śuśrūṣave tvayā

श्रूयतां कोऽहमित्येतदूक्तुं भूप न शक्यते ।
उपभोगनिमित्तञ्च सर्वत्र गमनक्रिया

śrūyatāṃ ko'hamityetadūktuṃ bhūpa na śakyate |
upabhoganimittañca sarvatra gamanakriyā

सुखदुः खोपभोगौ तु तौ देहाद्यु पपादकौ ।
धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तु जन्तुर्देहादिमृच्छति

sukhaduḥ khopabhogau tu tau dehādyu papādakau |
dharmādharmodbhavau bhoktu janturdehādimṛcchati

सर्वस्यैव हि बूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् ।
धर्माधर्मौ यतः कस्मात् कारणां पृच्छयते त्वया

sarvasyaiva hi būpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam |
dharmādharmau yataḥ kasmāt kāraṇāṃ pṛcchayate tvayā

धर्माधमां न सन्देहः सर्वकार्य्येषु कारणम् ।
उपभोगनिमित्तञ्च देहाद्द हान्तरागमः

dharmādhamāṃ na sandehaḥ sarvakāryyeṣu kāraṇam |
upabhoganimittañca dehādda hāntarāgamaḥ

यत्त्वैतद भवता प्रोक्त कोऽहमित्येतदात्मनः ।
वक्तु न शक्यते श्रोतु तन्ममेच्छा प्रवर्त्तते

yattvaitada bhavatā prokta ko'hamityetadātmanaḥ |
vaktu na śakyate śrotu tanmamecchā pravarttate

योऽस्ति सोऽहमिति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते ।
आत्मन्येष न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्रिज

yo'sti so'hamiti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate |
ātmanyeṣa na doṣāya śabdo'hamiti yo drija

शब्दोऽहमिति दोषाय आत्मन्येष तथैव तत् ।
अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणाः

śabdo'hamiti doṣāya ātmanyeṣa tathaiva tat |
anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇāḥ

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तोष्ठौ तालुक नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङूनिष्पादनहेतवः

jihvā bravītyahamiti dantoṣṭhau tāluka nṛpa ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅūniṣpādanahetavaḥ

किंहेतुभिर्वदत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् ।
तथापि वाग् नाहमेतद् वक्तु मित्थं न युज्यते

kiṃhetubhirvadatyeṣā vāgevāhamiti svayam |
tathāpi vāg nāhametad vaktu mitthaṃ na yujyate

पिण्डः पृथग् यतः पुसः शिरः पाण्यादिलक्षणाः ।
ततोऽहमिति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्यहम्

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ pusaḥ śiraḥ pāṇyādilakṣaṇāḥ |
tato'hamiti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomyaham

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदैषोऽहमयञ्चान्यो वक्तुमेवमपीष्यते

yadyanyo'sti paraḥ ko'pi mattaḥ pārthivasattama tadaiṣo'hamayañcānyo vaktumevamapīṣyate

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः ।
तदा हि को भवान् कोऽहमित्येतद् विफलं वचः

yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ |
tadā hi ko bhavān ko'hamityetad viphalaṃ vacaḥ

त्वं राजा शिबिका चेयमिमे वाहाः पुरः सराः ।
अयञ्च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते

tvaṃ rājā śibikā ceyamime vāhāḥ puraḥ sarāḥ |
ayañca bhavato loko na sadetannṛpocyate

वृक्षदू दारु ततश्चैयं शिबिका त्वदधिष्ठिता ।
किं वृक्षसंज्ञा वास्याः स्याद्दारुसंज्ञाथवा नृप

vṛkṣadū dāru tataścaiyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā |
kiṃ vṛkṣasaṃjñā vāsyāḥ syāddārusaṃjñāthavā nṛpa

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः ।
न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ |
na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śibikāgatam

शिबिका दारुसङ्गातो रचनास्थितिसंस्थितः ।
आन्वष्यतां नृपश्वेष्ठ तद्भदे शिबिका त्वया

śibikā dārusaṅgāto racanāsthitisaṃsthitaḥ |
ānvaṣyatāṃ nṛpaśveṣṭha tadbhade śibikā tvayā

एवं छत्रशलाकानां पृथगूभागो विमृश्यताम् ।
क्व यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagūbhāgo vimṛśyatām |
kva yātaṃ chatramityeṣa nyāyastvayi tathā mayi

पुमान् स्त्री गौरजो वाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः ।
देहेषु लोकसंज्ञयं विज्ञया कर्म्महेतुषु

pumān strī gaurajo vājī kuñjaro vihagastaruḥ |
deheṣu lokasaṃjñayaṃ vijñayā karmmahetuṣu

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः ।
शरीराकृतिबेदास्तु भूपैते कर्म्मयोनयः

pumānna devo na naro na paśurna ca pādapaḥ |
śarīrākṛtibedāstu bhūpaite karmmayonayaḥ

वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम् ।
तथान्यज्व नृपेत्थं तन्न सत्सङ्कल्पनामयम्

vastu rājeti yalloke yacca rājabhaṭātmakam |
tathānyajva nṛpetthaṃ tanna satsaṅkalpanāmayam

यत्तु कालान्तरेणापि नान्यां संज्ञामुपैति वै ।
परिणामादिसम्भूतां तदूस्तु नृप तज्व किम्

yattu kālāntareṇāpi nānyāṃ saṃjñāmupaiti vai |
pariṇāmādisambhūtāṃ tadūstu nṛpa tajva kim

त्वं राजा सर्व्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः ।
पत्न्याः पतिः पिता सूनोः किं त्वा भूप वदाम्यहम्

tvaṃ rājā sarvvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ |
patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kiṃ tvā bhūpa vadāmyaham

त्वं किमेतच्छिरः किं नु ग्रीवा तव तथोदरम् ।
किमु पादादिकं त्वं वा तवैतत् किं महीपते

tvaṃ kimetacchiraḥ kiṃ nu grīvā tava tathodaram |
kimu pādādikaṃ tvaṃ vā tavaitat kiṃ mahīpate

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग् भूप व्यवस्थितः ।
कोऽहमित्यत्र निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव

samastāvayavebhyastvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ |
ko'hamityatra nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भाषितुम् ।
पथक् करणनिष्पाद्य शक्यते नपते कथम्

evaṃ vyavasthite tattve mayāhamiti bhāṣitum |
pathak karaṇaniṣpādya śakyate napate katham