अध्याय 14: परम कल्याण क्या है? भरत का उत्तर

निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् ।
प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्

niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam |
praśrayāvanato bhūtvā tamāha nṛpatirdvijam

भगवन्यत्त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः ।
श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः

bhagavanyattvayā proktaṃ paramārthamayaṃ vacaḥ |
śrute tasminbhramantīva manaso mama vṛttayaḥ

एतद्विवेकविज्ञानं यदशेषेषु जन्तुषु ।
भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्

etadvivekavijñānaṃ yadaśeṣeṣu jantuṣu |
bhavatā darśitaṃ vipra tatparaṃ prakṛtermahat

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता ।
शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता

nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā na mayi sthitā |
śarīramanyadasmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā

गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता ।
प्रवर्तन्ते गुणा ह्येते किं ममेति त्वयोदितम्

guṇapravṛttyā bhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā |
pravartante guṇā hyete kiṃ mameti tvayoditam

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते ।
मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थितां गतम्

etasminparamārthajña mama śrotrapathaṃ gate |
mano vihvalatāmeti paramārthārthitāṃ gatam

पूर्वमेव महाभागं कपिलर्षिमहं द्विज ।
प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किं त्वत्र शंस मे

pūrvameva mahābhāgaṃ kapilarṣimahaṃ dvija |
praṣṭumabhyudyato gatvā śreyaḥ kiṃ tvatra śaṃsa me

तदन्तरे च भवता यदेतद्वाक्यमीरितम् ।
तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति

tadantare ca bhavatā yadetadvākyamīritam |
tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै द्विज ।
विष्णोरंशो जगन्मोहनाशायोर्वीमुपागतः

kapilarṣirbhagavataḥ sarvabhūtasya vai dvija |
viṣṇoraṃśo jaganmohanāśāyorvīmupāgataḥ

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया ।
प्रत्यक्षतामत्र गतो यथैतद्भावतोच्यते

sa eva bhagavānnūnamasmākaṃ hitakāmyayā |
pratyakṣatāmatra gato yathaitadbhāvatocyate

तन्मह्यं प्रणताय त्वं यच्छ्रेयः परमं द्विजः ।
तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युदधिर्भवान्

tanmahyaṃ praṇatāya tvaṃ yacchreyaḥ paramaṃ dvijaḥ |
tadvadākhila vijñānajalavīcyudadhirbhavān

भूप पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थं नु पृच्छसि ।
श्रेयांस्यपरमार्थानि अशेषाणि च भूपते

bhūpa pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthaṃ nu pṛcchasi |
śreyāṃsyaparamārthāni aśeṣāṇi ca bhūpate

देवताराधनं कृत्वा धनसम्पदमिच्छति ।
पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasampadamicchati |
putrānicchati rājyaṃ ca śreyastasyaiva tannṛpa

कर्म यज्ञात्मकं श्रेयः फलं तत्प्राप्तिलक्षणम् ।
श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते

karma yajñātmakaṃ śreyaḥ phalaṃ tatprāptilakṣaṇam |
śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tadevānabhisaṃhite

आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परम् ।
श्रेयस्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः

ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktaistathā param |
śreyastasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ

श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोय सहस्रसः ।
सन्त्यत्र परमार्थस्तु न त्वेते श्रूयतां च मे

śreyāṃsyevamanekāni śataśoya sahasrasaḥ |
santyatra paramārthastu na tvete śrūyatāṃ ca me

धर्माय त्यज्यते किन्तु परमार्थो धनं यदि ।
व्ययश्च क्रियते कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः

dharmāya tyajyate kintu paramārtho dhanaṃ yadi |
vyayaśca kriyate kasmātkāmaprāptyupalakṣaṇaḥ

पुत्रश्चेत्परमार्थः स्यात्सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ।
परमार्थभूतः सोन्यस्य परमार्थो हि तत्पिता

putraścetparamārthaḥ syātso'pyanyasya nareśvara |
paramārthabhūtaḥ sonyasya paramārtho hi tatpitā

एवं न परमार्थोस्ति जगत्यस्मिञ्चराचरे ।
परमार्थो हि कार्याणि कारणानामशेषतः

evaṃ na paramārthosti jagatyasmiñcarācare |
paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānāmaśeṣataḥ

राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ।
परमार्था भवन्त्यत्र न भवन्ति च वै ततः

rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi |
paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ

ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ।
परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम

ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava |
paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama

यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ।
तत्कारणानुगमनाज्ज्ञायते नृप मृण्मयम्

yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā |
tatkāraṇānugamanājjñāyate nṛpa mṛṇmayam

एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ।
निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी

evaṃ vināśibhirdravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ |
niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī

अनाशो परमार्थश्च प्राज्ञौरभ्युपगम्यते ।
तत्तु नाशि न सन्देहो नाशिद्रव्योपपादितम्

anāśo paramārthaśca prājñaurabhyupagamyate |
tattu nāśi na sandeho nāśidravyopapāditam

तदेवाफलदं कर्म परमार्थो मतस्तव ।
मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम्

tadevāphaladaṃ karma paramārtho matastava |
muktisādhanabhūtatvātparamārtho na sādhanam

ध्यानं चैवात्मनो भूपु परमार्थार्थशब्दितम् ।
भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान्

dhyānaṃ caivātmano bhūpu paramārthārthaśabditam |
bhedakāri parebhyastu paramārtho na bhedavān

परमात्मात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ।
मिथ्यैतदन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः

paramātmātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate |
mithyaitadanyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ

तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृवैतानि न संशयः ।
परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम

tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛvaitāni na saṃśayaḥ |
paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchrūyatāṃ mama

एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोव्ययः

eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ |
janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagatovyayaḥ

परज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिर्विभुः ।
न योगवान्न युक्तोभून्नैव पार्थिव योक्ष्यते

parajñānamayo sadbhirnāmajātyādibhirvibhuḥ |
na yogavānna yuktobhūnnaiva pārthiva yokṣyate

तस्यात्मपरदेहेषु सतोप्येकमयं हि यत् ।
विज्ञानं परमार्थोऽसौ द्वैतिनोऽतथ्यर्शिनः

tasyātmaparadeheṣu satopyekamayaṃ hi yat |
vijñānaṃ paramārtho'sau dvaitino'tathyarśinaḥ

वेणुरन्ध्रप्रभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ।
अभेदव्यापिनोवायोस्तथास्य परमात्मनः

veṇurandhraprabhedena bhedaḥ ṣaṅjādisaṃjñitaḥ |
abhedavyāpinovāyostathāsya paramātmanaḥ

एकस्वरूपभेदश्च ब्राह्मकर्मावृतिप्रजः ।
देवादिभेदेऽपध्वस्ते नास्त्येवावरणे हि सः

ekasvarūpabhedaśca brāhmakarmāvṛtiprajaḥ |
devādibhede'padhvaste nāstyevāvaraṇe hi saḥ