अध्याय 12: ग्रहों के रथ, और सब कुछ वासुदेव

रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ।
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ

rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ |
vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caratyasau

वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना ।
ह्रासवृद्धिक्रमस्तस्य रश्मीनां सवितुर्यथा

vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa veginā |
hrāsavṛddhikramastasya raśmīnāṃ savituryathā

अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते ।
कल्पमेकं मुनिश्रेष्ठ वारीगर्भसमुद्भवाः

arkasyeva hi tasyāśvāḥ sakṛdyuktā vahanti te |
kalpamekaṃ muniśreṣṭha vārīgarbhasamudbhavāḥ

क्षीणं पीतं सुरैः सोममाप्याययति दीप्तिमान् ।
मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः

kṣīṇaṃ pītaṃ suraiḥ somamāpyāyayati dīptimān |
maitreyaikakalaṃ santaṃ raśminaikena bhāskaraḥ

क्रमेण येन पीतोऽसौ देवैस्तेन निशाकरम् ।
आप्याययत्यनुदिनं भास्करो वारितस्करः

krameṇa yena pīto'sau devaistena niśākaram |
āpyāyayatyanudinaṃ bhāskaro vāritaskaraḥ

संभृतं चार्धमासेन तत्सोमस्थं सुधामृतम् ।
पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतोऽमराः

saṃbhṛtaṃ cārdhamāsena tatsomasthaṃ sudhāmṛtam |
pibanti devā maitreya sudhāhārā yato'marāḥ

त्रयास्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम्

trayāstriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca |
trayastriṃśattathā devāḥ pibanti kṣaṇadākaram

कलाद्वयावशिष्टस्तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् ।
अमाख्यारश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता

kalādvayāvaśiṣṭastu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam |
amākhyāraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā

अप्सु तस्मिन्नहोरात्रे पूर्वं विशति चंद्रमाः ।
ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्यर्कं ततः क्रमात्

apsu tasminnahorātre pūrvaṃ viśati caṃdramāḥ |
tato vīrutsu vasati prayātyarkaṃ tataḥ kramāt

छिनत्ति वीरुधो यस्तु वीरुत्संस्थे निशाकरे ।
पत्रं वा पातयत्येकं ब्रह्महत्यां स विन्दति

chinatti vīrudho yastu vīrutsaṃsthe niśākare |
patraṃ vā pātayatyekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati

सोमं पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके ।
अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते

somaṃ pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake |
aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate

पिबन्ति द्विकलाकारं शिष्टा तस्य कला तु या ।
सुधामृतमयी पुण्या तामिन्दोः पितरो मुने

pibanti dvikalākāraṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā |
sudhāmṛtamayī puṇyā tāmindoḥ pitaro mune

निस्सृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् ।
मासं तृप्तिमवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः ।
सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा

nissṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam |
māsaṃ tṛptimavāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ |
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā

एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् ।
वीरुधश्चामृतमयैः शीतैरप्परमाणुभिः

evaṃ devān site pakṣe kṛṣṇapakṣe tathā pitṝn |
vīrudhaścāmṛtamayaiḥ śītairapparamāṇubhiḥ

वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् ।
आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु

vīrudhauṣadhiniṣpattyā manuṣyapaśukīṭakān |
āpyāyayati śītāṃśuḥ prākāśyāhlādanena tu

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चन्द्र सुतस्य च ।
पिशंगैस्तुरगैर्युक्तः सोष्टाभिर्वायुवेगिभिः

vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaścandra sutasya ca |
piśaṃgaisturagairyuktaḥ soṣṭābhirvāyuvegibhiḥ

सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर्हयैः ।
सोपासंगपताकस्तु शुक्रस्यापि रथो महान्

savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūsaṃbhavairhayaiḥ |
sopāsaṃgapatākastu śukrasyāpi ratho mahān

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथो महान् ।
पद्मरागारुणैरश्वैः संयुक्तो वह्निसम्भवैः

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi ratho mahān |
padmarāgāruṇairaśvaiḥ saṃyukto vahnisambhavaiḥ

अष्टाभिः पांडुरैर्युक्तो वाजिभिः कांचनो रथः ।
तस्मिंस्तिष्ठति वर्षान्ते राशौराशौ बृहस्पतिः

aṣṭābhiḥ pāṃḍurairyukto vājibhiḥ kāṃcano rathaḥ |
tasmiṃstiṣṭhati varṣānte rāśaurāśau bṛhaspatiḥ

आकाशसम्भवैरश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् ।
तमारुह्य शनैर्याति मन्दगामीशनैश्चरः

ākāśasambhavairaśvaiḥ śabalaiḥ syandanaṃ yutam |
tamāruhya śanairyāti mandagāmīśanaiścaraḥ

स्वर्भानोस्तुरगा ह्यष्टौ भृंगाभा धूसरं रथम् ।
सकृद्युक्तास्तु मैत्रेय वहन्त्यविरतं सदा

svarbhānosturagā hyaṣṭau bhṛṃgābhā dhūsaraṃ ratham |
sakṛdyuktāstu maitreya vahantyavirataṃ sadā

आदित्यान्निस्सृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु ।
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु

ādityānnissṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu |
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu

तथा केतुरथस्याश्वा अप्यष्टौ वातरंहसः ।
पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः

tathā keturathasyāśvā apyaṣṭau vātaraṃhasaḥ |
palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ

एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव ।
सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः

ete mayā grahāṇāṃ vai tavākhyātā rathā nava |
sarve dhruve mahābhāga prabaddhā vāyuraśmibhiḥ

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्यश्षोतः ।
भ्रमन्त्युचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः

graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhānyaśṣotaḥ |
bhramantyucitacāreṇa maitreyānilaraśmibhiḥ

यावान्त्यश्चैव तारास्ता तावन्तो वातरश्मयः ।
सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्

yāvāntyaścaiva tārāstā tāvanto vātaraśmayaḥ |
sarve dhruve nibaddhāste bhramanto bhrāmayanti tam

तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै ।
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः

tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti vai |
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātaviddhāni sarvaśaḥ

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु ।
यस्माज्योतींषि वहति प्रवहस्तेन स स्मृतः

alātacakravadyānti vātacakreritāni tu |
yasmājyotīṃṣi vahati pravahastena sa smṛtaḥ

शिशुमारस्तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति ।
सन्निवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम

śiśumārastu yaḥ proktaḥ sa dhruvo yatra tiṣṭhati |
sanniveśaṃ ca tasyāpi śṛṇuṣva munisattama

यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुच्यते ।
यावन्त्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि ।
तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवत्यभ्यधिकानि च

yadahnā kurute pāpaṃ taṃ dṛṣṭvā niśi mucyate |
yāvantyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi |
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatyabhyadhikāni ca

उत्तानपादस्तस्याधो विज्ञेयो ह्युत्तरो हनुः ।
यज्ञोऽधरश्च विज्ञेयो धर्मो मूर्द्धानमाश्रितः

uttānapādastasyādho vijñeyo hyuttaro hanuḥ |
yajño'dharaśca vijñeyo dharmo mūrddhānamāśritaḥ

हृदि नारायणश्चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः ।
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी

hṛdi nārāyaṇaścāste aśvinau pūrvapādayoḥ |
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī

शिश्नः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपानं समाश्रितः

śiśnaḥ saṃvatsarastasya mitro'pānaṃ samāśritaḥ

पुच्छेग्निश्च महेन्द्र श्च कश्यपोथ ततो ध्रुवः ।
तारका शिशुमारस्य नास्तमेति चतुष्टयम्

pucchegniśca mahendra śca kaśyapotha tato dhruvaḥ |
tārakā śiśumārasya nāstameti catuṣṭayam

इत्येष सन्निवेशोऽयं पृथिव्या ज्योतिषां तथा ।
द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः

ityeṣa sanniveśo'yaṃ pṛthivyā jyotiṣāṃ tathā |
dvīpānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ ca kīrtitaḥ

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै ।
तेषां स्वरूपमाख्यातं संक्षेपः श्रूयतां पुनः

varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai |
teṣāṃ svarūpamākhyātaṃ saṃkṣepaḥ śrūyatāṃ punaḥ

यदम्बु वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा ।
पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता

yadambu vaiṣṇavaḥ kāyastato vipra vasundharā |
padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā

ज्योतींषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुर्वनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च ।
नद्यः समुद्रा श्च स एव सर्वं यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य

jyotīṃṣi viṣṇurbhuvanāni viṣṇurvanāni viṣṇurgirayo diśaśca |
nadyaḥ samudrā śca sa eva sarvaṃ yadasti yannāsti ca vipravarya

ज्ञानस्वरूपो भगवान्यतोसावश्षोमूर्त्तिर्न तु वस्तुभूतः ।
ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ्जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि

jñānasvarūpo bhagavānyatosāvaśṣomūrttirna tu vastubhūtaḥ |
tato hi śailābdhidharādibhedāñjānīhi vijñānavijṛmbhitāni

यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानमपास्तदोषम् ।
तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः

yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvaṃ karmakṣaye jñānamapāstadoṣam |
tadā hi saṃkalpataroḥ phalāni bhavanti no vastuṣu vastubhedāḥ

वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततैकरूपम् ।
यच्चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम्

vastvasti kiṃ kutracidādimadhyaparyantahīnaṃ satataikarūpam |
yaccānyathātvaṃ dvija yāti bhūyo na tattathā tatra kuto hi tattvam

मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोऽणुः ।
जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैरालक्ष्यते ब्रूहि किमत्र वस्तु

mahī ghaṭatvaṃ ghaṭataḥ kapālikā kapālikācūrṇarajastato'ṇuḥ |
janaiḥ svakarmastimitātmaniścayairālakṣyate brūhi kimatra vastu

तस्मान्न विज्ञानमृतेस्ति किंचित्क्वचित्कदाचिद्द्विज वस्तुजातम् ।
विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तेर्बहुधाभ्युपेतम्

tasmānna vijñānamṛtesti kiṃcitkvacitkadāciddvija vastujātam |
vijñānamekaṃ nijakarmabhedavibhinnacitterbahudhābhyupetam

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशो कमश्षोलोभादिनिरस्तसङ्गम् ।
एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोन्यदस्ति

jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśo kamaśṣolobhādinirastasaṅgam |
ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yatonyadasti

सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् ।
एतत्तु यत्संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते

sadbhāva evaṃ bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyamasatyamanyat |
etattu yatsaṃvyavahārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te

यज्ञः पशुर्वह्निरश्षोऋत्विक्सोमः सुराः स्वर्गमयश्च कामः ।
इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश्च फलानि तेषाम्

yajñaḥ paśurvahniraśṣoṛtviksomaḥ surāḥ svargamayaśca kāmaḥ |
ityādikarmāśritamārgadṛṣṭaṃ bhūrādibhogāśca phalāni teṣām

यच्चैतद्भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि तत्र कर्मवश्यः ।
ज्ञात्वैवं ध्रुवमचलं सदैकरूपं तत्कुर्याद्विशति हि येन वासुदेवम्

yaccaitadbhuvanagataṃ mayā tavoktaṃ sarvatra vrajati hi tatra karmavaśyaḥ |
jñātvaivaṃ dhruvamacalaṃ sadaikarūpaṃ tatkuryādviśati hi yena vāsudevam