अध्याय 22: अधिपतियों की नियुक्ति और श्रीविष्णु के आभूषणों का अर्थ

यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः ।
ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः

yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ |
tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ

नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्यशेषतः ।
सोमं राज्ये दधद्ब्रह्मा यज्ञानां तपसामपि

nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpyaśeṣataḥ |
somaṃ rājye dadhadbrahmā yajñānāṃ tapasāmapi

राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा ।
आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनामथ पावकम्

rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā |
ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam

प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुतामपि ।
दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादमधिपं ददौ

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutāmapi |
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādamadhipaṃ dadau

पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्येऽभ्यषेचयत् ।
ऐरावतं गर्जेद्राणामशेषाणां पतिं ददौ

pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye'bhyaṣecayat |
airāvataṃ garjedrāṇāmaśeṣāṇāṃ patiṃ dadau

पतत्रिणां तु गरुडं देवानामपि वासवम् ।
उच्चैःश्रवसमश्वानां वृषभं तु गवामपि

patatriṇāṃ tu garuḍaṃ devānāmapi vāsavam |
uccaiḥśravasamaśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavāmapi

मृगाणां चैव सर्वेषां राज्ये सिंहं ददौ प्रभुः ।
शेषं तु दन्दशूकानामकरोत्पतिमव्ययः

mṛgāṇāṃ caiva sarveṣāṃ rājye siṃhaṃ dadau prabhuḥ |
śeṣaṃ tu dandaśūkānāmakarotpatimavyayaḥ

हिमालयं स्थावराणां मुनीनां कपिलं मुनिम् ।
नखिनां दंष्ट्रिणां चैव मृगाणां व्याघ्रमीश्वरम्

himālayaṃ sthāvarāṇāṃ munīnāṃ kapilaṃ munim |
nakhināṃ daṃṣṭriṇāṃ caiva mṛgāṇāṃ vyāghramīśvaram

वनस्पतीनां राजानां प्लक्षमैवाभ्यषेचयत् ।
एवमेवान्यजातीनां प्राधान्येनाकरोत्प्रभून्

vanaspatīnāṃ rājānāṃ plakṣamaivābhyaṣecayat |
evamevānyajātīnāṃ prādhānyenākarotprabhūn

एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालाननन्तरम् ।
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा स्थापयामास सर्वतः

evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālānanantaram |
prajāpatipatirbrahmā sthāpayāmāsa sarvataḥ

पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः ।
दिशापालं सुधन्वानं सुतं वै सोऽभ्यषेचयत्

pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ |
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ sutaṃ vai so'bhyaṣecayat

दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत्

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ |
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so'bhyaṣecayat

पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् ।
केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत्

paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam |
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so'bhyaṣecayat

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।
उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानमभ्यषेचयत्

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ |
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānamabhyaṣecayat

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।
यथाप्रदेशमद्यापि धर्मतः परिपाल्यते

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
yathāpradeśamadyāpi dharmataḥ paripālyate

एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर्महात्मनः ।
विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम

ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇormahātmanaḥ |
vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama

ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वे भूतेश्वरा द्विज ।
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशा द्विजोत्तम

ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarve bhūteśvarā dvija |
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśā dvijottama

ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास्तथा ।
दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम्

ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipāstathā |
dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām

पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् ।
मनुष्याणां च सर्पाणां नागानामधिपाश्च ये

paśūnāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām |
manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāmadhipāśca ye

वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि येऽधिपाः ।
अतीता वर्तमानाश्च ये भविष्यन्ति चापरे ।
ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोरंशसमुद्भवाः

vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye'dhipāḥ |
atītā vartamānāśca ye bhaviṣyanti cāpare |
te sarve sarvabhūtasya viṣṇoraṃśasamudbhavāḥ

न हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरं हरिम् ।
स्थितं स्थितौ महाप्राज्ञ भवत्यन्यस्य कस्यचित्

na hi pālanasāmarthyamṛte sarveśvaraṃ harim |
sthitaṃ sthitau mahāprājña bhavatyanyasya kasyacit

सृजत्येष जगत्सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः ।
हन्ति चैवान्तकत्वेन रजःसत्त्वादिसंश्रयः

sṛjatyeṣa jagatsṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ |
hanti caivāntakatvena rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ

चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ ।
प्रलयं च करोत्यन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः

caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau |
pralayaṃ ca karotyante caturbhedo janārdanaḥ

एकेनांशेन ब्रह्मसौ भवत्यव्यक्तमूर्तिमान् ।
मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाञ्चान्यभागशः

ekenāṃśena brahmasau bhavatyavyaktamūrtimān |
marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānāñcānyabhāgaśaḥ

कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः ।
इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्ततेसौ रजोगुणः

kālastṛtīyastasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ |
itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartatesau rajoguṇaḥ

एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति प्रतिपालनम् ।
मन्वादिरूपश्चान्येन कालरूपोऽपरोण च

ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti pratipālanam |
manvādirūpaścānyena kālarūpo'paroṇa ca

सर्वभूतेषु चान्येन संश्थितः कुरुते स्थितिम् ।
सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः

sarvabhūteṣu cānyena saṃśthitaḥ kurute sthitim |
sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ

आश्रित्य तमसो वृत्तिमन्तकाले तथा पुनः ।
रुद्रस्वरूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः

āśritya tamaso vṛttimantakāle tathā punaḥ |
rudrasvarūpo bhagavānekāṃśena bhavatyajaḥ

अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते ।
कालस्वरूपो भागो यःसर्वभूतानि चापरः

agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate |
kālasvarūpo bhāgo yaḥsarvabhūtāni cāparaḥ

विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्धैवं महात्मनः ।
विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी

vināśaṃ kurvatastasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ |
vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī

ब्रह्म दक्षादयः कालस्तथै वाखिलजन्तवः ।
विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्टिहेतवः

brahma dakṣādayaḥ kālastathai vākhilajantavaḥ |
vibhūtayo hareretā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ

विष्णुर्मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज ।
स्थितेर्निमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः

viṣṇurmanvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija |
sthiternimittabhūtasya viṣṇoretā vibhūtayaḥ

रुद्रः कालान्तकाद्याश्च समस्ताश्चैव जन्तवः ।
चतुर्धा प्रलायायैता जनार्दनविभूतयः

rudraḥ kālāntakādyāśca samastāścaiva jantavaḥ |
caturdhā pralāyāyaitā janārdanavibhūtayaḥ

जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिराप्रलया द्विज ।
धात्रा मरीचिमिश्रैश्च क्रियते जन्तुभिस्तथा

jagadādau tathā madhye sṛṣṭirāpralayā dvija |
dhātrā marīcimiśraiśca kriyate jantubhistathā

ब्रह्म सृजत्यादिकाले मरीचिप्रमुखास्ततः ।
उत्पादयन्त्यपत्यानि जन्तवश्च प्रतिक्षणम्

brahma sṛjatyādikāle marīcipramukhāstataḥ |
utpādayantyapatyāni jantavaśca pratikṣaṇam

कालेन न विना ब्रह्म सृष्टिनिष्पादको द्विज ।
न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः

kālena na vinā brahma sṛṣṭiniṣpādako dvija |
na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ

एवमेव विभागोयं स्तितावप्युपदिश्यति ।
चतुर्दा तस्य देवस्य मैत्रेय प्रलये तथा

evameva vibhāgoyaṃ stitāvapyupadiśyati |
caturdā tasya devasya maitreya pralaye tathā

यत्किञ्चित्सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज ।
तस्य सृज्यस्य सम्भूतो तत्सर्वं वै हरेस्तनुः

yatkiñcitsṛjyate yena sattvajātena vai dvija |
tasya sṛjyasya sambhūto tatsarvaṃ vai harestanuḥ

हन्ति यावच्च यत्किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
जनार्दनस्य तद्रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः

hanti yāvacca yatkiñcitsattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
janārdanasya tadraudraṃ maitreyāntakaraṃ vapuḥ

एवमेष जगत्स्त्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् ।
जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः

evameṣa jagatstraṣṭā jagatpātā tathā jagat |
jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ

सृष्टिस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते ।
गुणप्रवृत्या परमं पदं तस्यागुणं महत्

sṛṣṭisthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate |
guṇapravṛtyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat

तच्च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यमनौपमम् ।
चतुष्प्रकारं तदपि स्वरूपं परमात्मनः

tacca jñānamayaṃ vyāpi svasaṃvedyamanaupamam |
catuṣprakāraṃ tadapi svarūpaṃ paramātmanaḥ

चतुःप्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य हे मुने ।
ममाचक्ष्व यथान्यायं यदुक्तं परमं पदम्

catuḥprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya he mune |
mamācakṣva yathānyāyaṃ yaduktaṃ paramaṃ padam

मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु ।
साध्यं च वस्त्वभिमतं यत्साधयितुमात्मनः

maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu |
sādhyaṃ ca vastvabhimataṃ yatsādhayitumātmanaḥ

योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादिसाधनम् ।
साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर्नावर्तते यतः

yogino muktikāmasya prāṇāyāmādisādhanam |
sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punarnāvartate yataḥ

साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् ।
स भेदः प्रथमस्तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने

sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat |
sa bhedaḥ prathamastasya brahmabhūtasya vai mune

युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद्ब्रह्म योगिनः ।
तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयोऽंशो महामुने

yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yadbrahma yoginaḥ |
tadālambanavijñānaṃ dvitīyo'ṃśo mahāmune

उभयोस्त्वविभागेन साध्यसाधनयोर्हि यत् ।
विज्ञानमद्वैतमयं तद्भागोन्यो मयोदितः

ubhayostvavibhāgena sādhyasādhanayorhi yat |
vijñānamadvaitamayaṃ tadbhāgonyo mayoditaḥ

ज्ञानत्रयस्य वै तस्य विशेषो यो महामुने ।
तन्निराकरणद्वारा दर्शितात्मस्वरूपवत्

jñānatrayasya vai tasya viśeṣo yo mahāmune |
tannirākaraṇadvārā darśitātmasvarūpavat

निर्व्यापारमनाख्येयं व्याप्तिमात्रमनूपमम् ।
आत्मसम्बोधविषयं सत्तामात्रमलक्षणम्

nirvyāpāramanākhyeyaṃ vyāptimātramanūpamam |
ātmasambodhaviṣayaṃ sattāmātramalakṣaṇam

प्रशान्तमभयं शुद्धं दुर्विभाव्यमसंश्रयम् ।
विष्णोर्ज्ञानमयस्योक्तं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्

praśāntamabhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyamasaṃśrayam |
viṣṇorjñānamayasyoktaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam

तत्र ज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् ।
संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विजा

tatra jñānanirodhena yogino yānti ye layam |
saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvijā

एवंप्रकारममलं नित्यं व्यापकमक्षयम् ।
समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्

evaṃprakāramamalaṃ nityaṃ vyāpakamakṣayam |
samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam

तद्ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः ।
श्रयत्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशेऽतिनिर्मले

tadbrahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ |
śrayatyapuṇyoparame kṣīṇakleśe'tinirmale

द्वे रूपे ब्रह्मणस्तस्य मूर्तं चामूर्तमेव च ।
क्षराक्षरास्वरूपे ते सर्वभूतेष्ववस्थिते

dve rūpe brahmaṇastasya mūrtaṃ cāmūrtameva ca |
kṣarākṣarāsvarūpe te sarvabhūteṣvavasthite

अक्षरं तत्परं ब्रह्म क्षरं सर्वमिदं जगत् ।
एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योत्स्त्रा विस्तारिणि यथा ।
परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथोदमखिलं जगत्

akṣaraṃ tatparaṃ brahma kṣaraṃ sarvamidaṃ jagat |
ekadeśasthitasyāgnerjyotstrā vistāriṇi yathā |
parasya brahmaṇaḥ śaktistathodamakhilaṃ jagat

तत्राप्यासन्नदूरत्वाद्बहुत्वस्वल्पतामयः ।
ज्योत्स्नाभेदोस्ति तच्छक्तेस्तद्वन्मैत्रेय विद्यते

tatrāpyāsannadūratvādbahutvasvalpatāmayaḥ |
jyotsnābhedosti tacchaktestadvanmaitreya vidyate

ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तयः ।
ततश्च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस्ततः

brahmaviṣṇuśivā brahmanpradhānā brahmaśaktayaḥ |
tataśca devā maitreya nyūnā dakṣādayastataḥ

ततो मनुष्याः पशवौ मृगपक्षिसरीसृपाः ।
न्यूनान्यूनतराश्चैव वृक्षगुल्मादयस्तथा

tato manuṣyāḥ paśavau mṛgapakṣisarīsṛpāḥ |
nyūnānyūnatarāścaiva vṛkṣagulmādayastathā

तदेतदक्षरं नित्यं जगन्मुनिवराखितम् ।
आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्

tadetadakṣaraṃ nityaṃ jaganmunivarākhitam |
āvirbhāvatirobhāvajanmanāśavikalpavat

सर्वशक्ति मयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणः परम् ।
मूर्तं यद्योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते

sarvaśakti mayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇaḥ param |
mūrtaṃ yadyogibhiḥ pūrvaṃ yogārambheṣu cintyate

सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्रसंस्थितः ।
मनस्यव्याहते सम्यग्युञ्जतां जायते मुने

sālambano mahāyogaḥ sabījo yatrasaṃsthitaḥ |
manasyavyāhate samyagyuñjatāṃ jāyate mune

स परः परशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरम् ।
मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः

sa paraḥ paraśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaram |
mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ

यत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखितं जगत् ।
ततो जगज्जगत्यस्मिन्स जगच्चखिलं मुने

yatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhitaṃ jagat |
tato jagajjagatyasminsa jagaccakhilaṃ mune

क्षराक्षरमयो विष्णुर्बिभर्त्यखिलमीश्वरः ।
पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत्

kṣarākṣaramayo viṣṇurbibhartyakhilamīśvaraḥ |
puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat

भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यच्चैतदखिलं जगत् ।
बिभर्ति भगवान्विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि

bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yaccaitadakhilaṃ jagat |
bibharti bhagavānviṣṇustanmamākhyātumarhasi

नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे ।
कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममा भवत्

namaskṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave |
kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamā bhavat

आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् ।
बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः

ātmānamasya jagato nirlepamaguṇāmalam |
bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavānhariḥ

श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्तेन समाश्रितम् ।
प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे

śrīvatsasaṃsthānadharamanantena samāśritam |
pradhānaṃ buddhirapyāste gadārūpeṇa mādhave

भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाहङ्कारमीश्वरः ।
बिभर्ति शंखरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम्

bhūtādimindriyādiṃ ca dvidhāhaṅkāramīśvaraḥ |
bibharti śaṃkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam

चलत्स्वरूपमत्यन्तं जवेनान्तारितानिलम् ।
चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम्

calatsvarūpamatyantaṃ javenāntāritānilam |
cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam

पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः ।
सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज

pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ |
sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija

यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै ।
शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः

yānīndriyāṇyaśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai |
śararūpāṇyaśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ

बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोत्यन्तनिर्मलम् ।
विद्यामय तु तज्ज्ञानमविद्याकोशसंस्थितम्

bibharti yaccāsiratnamacyutotyantanirmalam |
vidyāmaya tu tajjñānamavidyākośasaṃsthitam

इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च ।
भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम्

itthaṃ pumānpradhānaṃ ca buddhyahaṅkārameva ca |
bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca |
vidyāvidye ca maitreya sarvametatsamāśritam

अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः ।
बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः

astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitaḥ |
bibhārti māyārūposau śreyase prāṇināṃ hariḥ

सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् ।
बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः

savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃścaivākhilaṃ jagat |
bibharti puṇḍahīkākṣastadevaṃ parameśvaraḥ

या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम् ।
तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने

yā vidyā yā tathāvidyā yatsadyaccāsadavyayam |
tatsarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane

कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः ।
कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः

kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ |
kālasvarūpo bhagavānapāpo hariravyayaḥ

भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम ।
महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः

bhūrlokotha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama |
maharjanastapaḥ satyaṃ sapta lokā ime vibhuḥ

लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः ।
आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः

lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣāmapi pūrvajaḥ |
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayameva hariḥ sthitaḥ

देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः ।
ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान्

devamānuṣapaśvādiśvarūpairbahubhiḥ sthitaḥ |
tataḥ sarveśvaro'nanto bhūtamūrtiramūrtimān

ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै ।
इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः

ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvāṇāni vai |
itihāsopavedāśca vedānteṣu tathoktayaḥ

वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च ।
शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित्

vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca |
śāstrāṇyaśeṣāṇyākhyānānyanuvākāśca ye kvacit

काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च ।
शब्दमूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मनः

kāvyālāpāśca ye kecidrītakānyakhilāni ca |
śabdamūrtidharasyaitadvapurviṣṇormahātmanaḥ

यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् ।
सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः

yāni mūrtānyamūrtāni yānyatrānyatra vā kvacit |
santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ

अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् ।
ईदृङ्मनो यस्य न तस्यट भूयो भवोद्भावा द्वन्द्वगदा भवन्ति

ahaṃ hariḥ sarvamidaṃ janārdano nānyattataḥ kāraṇakāryajātam |
īdṛṅmano yasya na tasyaṭa bhūyo bhavodbhāvā dvandvagadā bhavanti

इत्यैष तेंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज ।
यथावत्कथितो यस्मिन्धृते पापैः प्रमुच्यते

ityaiṣa teṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija |
yathāvatkathito yasmindhṛte pāpaiḥ pramucyate

कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्देन यत्फलम् ।
तदस्य श्रवणात्सव मैत्रेयाप्नोति मानवः

kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābdena yatphalam |
tadasya śravaṇātsava maitreyāpnoti mānavaḥ

देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिनां च सम्भवम् ।
भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्य वरदा मुने

devarṣipitṛgandharvayakṣādināṃ ca sambhavam |
bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādya varadā mune