अध्याय 9: दुर्वासा का शाप और समुद्रमन्थन

इदञ्च श्वृण मैत्रेय यत् पृष्टोऽहमिह त्वया ।
श्रीसम्बद्ध मया ह्म तच्छ्र तमासीनूमरीचितः

idañca śvṛṇa maitreya yat pṛṣṭo'hamiha tvayā |
śrīsambaddha mayā hma tacchra tamāsīnūmarīcitaḥ

दुर्व्वासाः शङ्करस्यांशश्चचार पृथिवीमिमाम् ।
स ददर्श स्त्रजं दिव्यामषिर्विद्याधरीकरे

durvvāsāḥ śaṅkarasyāṃśaścacāra pṛthivīmimām |
sa dadarśa strajaṃ divyāmaṣirvidyādharīkare

सन्तानाकानामखिलं यस्या गन्धेन वासितम् ।
अतिसेव्यमभूद् ब्रह्मनू तदूवनं वनचारिणाम्

santānākānāmakhilaṃ yasyā gandhena vāsitam |
atisevyamabhūd brahmanū tadūvanaṃ vanacāriṇām

उन्मत्तव्रतधृगू विप्रस्तां दृष्ट्वा शोभनां स्त्रजम्
तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः

unmattavratadhṛgū viprastāṃ dṛṣṭvā śobhanāṃ strajam
tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ

याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना ।
ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य च

yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā |
dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya ca

तामादायात्मनो मूर्ध्रि स्त्रजमुन्मत्तरूपधृक् ।
कृत्वा स विप्रो मैत्रय परिबभ्राम मेदिनीम्

tāmādāyātmano mūrdhri strajamunmattarūpadhṛk |
kṛtvā sa vipro maitraya paribabhrāma medinīm

स ददर्श समायान्तमुन्मत्तैरावतस्थितम् ।
त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम्

sa dadarśa samāyāntamunmattairāvatasthitam |
trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim

तामात्मनः स शिरसः स्त्रजमुन्मत्तषटूपदाम् ।
आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन्मुनिः

tāmātmanaḥ sa śirasaḥ strajamunmattaṣaṭūpadām |
ādāyāmararājāya cikṣeponmattavanmuniḥ

गृहीत्वामराराजेन स्त्रगैरावतमूर्द्धनि ।
न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा

gṛhītvāmarārājena stragairāvatamūrddhani |
nyastā rarāja kailāsaśikhare jāhnavī yathā

मदान्धकारिताक्षोऽसौ गन्धाकृष्टेन वारणाः ।
करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले

madāndhakāritākṣo'sau gandhākṛṣṭena vāraṇāḥ |
kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale

ततश्चुक्रोध भगवातन् दुर्वासा मुनिसत्तमः ।
मैत्रेय देवराजं तं क्रु द्धश्चैतदुवाच ह

tataścukrodha bhagavātan durvāsā munisattamaḥ |
maitreya devarājaṃ taṃ kru ddhaścaitaduvāca ha

ऐश्वर्यमत्त दुष्टात्मन्नतिस्तब्धोऽसि वासव ।
श्वियो धाम स्रजं यस्त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि

aiśvaryamatta duṣṭātmannatistabdho'si vāsava |
śviyo dhāma srajaṃ yastvaṃ maddattāṃ nābhinandasi

प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरः सरम् ।
हर्षोतूफुल्लकापोलेन न चापि शिरसा धृता

prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥ saram |
harṣotūphullakāpolena na cāpi śirasā dhṛtā

मया दत्तामिमां मालां यस्मान्न बहु मन्यसे ।
त्रैलोक्यश्रीरतो मूढ़ विनाशमुपयास्यति

mayā dattāmimāṃ mālāṃ yasmānna bahu manyase |
trailokyaśrīrato mūr̤ha vināśamupayāsyati

मां मन्यतेऽन्यैः सदृशं न्यूनं शक्र भवान् द्रिजैः ।
अतोऽवमानमस्माकं मानिना भवता कृतम्

māṃ manyate'nyaiḥ sadṛśaṃ nyūnaṃ śakra bhavān drijaiḥ |
ato'vamānamasmākaṃ māninā bhavatā kṛtam

मद्दत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले ।
तस्मात् प्रनष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भवतिष्यति

maddattā bhavatā yasmāt kṣiptā mālā mahītale |
tasmāt pranaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhavatiṣyati

यस्य सञ्जातकोपस्य भयमेति चराचरम् ।
तं त्वं मामतिगर्वेणा देवराजावमन्यसे

yasya sañjātakopasya bhayameti carācaram |
taṃ tvaṃ māmatigarveṇā devarājāvamanyase

महेन्द्रो वारणस्कन्धादवतीर्य्य त्वरान्वितः ।
प्रसादयामास तदा दुर्वाससमकल्मषम्

mahendro vāraṇaskandhādavatīryya tvarānvitaḥ |
prasādayāmāsa tadā durvāsasamakalmaṣam

प्रसाद्यामानः स तदा प्रणिपातपुरः सरम् ।
प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्व्वासा मुनिसत्तमः

prasādyāmānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥ saram |
pratyuvāca sahasrākṣaṃ durvvāsā munisattamaḥ

नाहं कृपालुह्टदयो न च मां भजते क्षमा ।
अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्व्वाससमवेहि माम्

nāhaṃ kṛpāluhṭadayo na ca māṃ bhajate kṣamā |
anye te munayaḥ śakra durvvāsasamavehi mām

गौतमादिबिरन्यस्त्वं गर्व्वमापादितो मुधा ।
अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससमवेहि माम्

gautamādibiranyastvaṃ garvvamāpādito mudhā |
akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasamavehi mām

वसिष्ठाद्यदैयासारैः स्तोत्रं कुर्व्वद्भिरुज्वकैः ।
गर्व्व गतोऽसि येनैवं मामप्यद्यावमन्यसे

vasiṣṭhādyadaiyāsāraiḥ stotraṃ kurvvadbhirujvakaiḥ |
garvva gato'si yenaivaṃ māmapyadyāvamanyase

ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम ।
निरीक्ष्य कस्त्रिभुवने मम यो न गतो भयम्

jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukhama |
nirīkṣya kastribhuvane mama yo na gato bhayam

नाहं क्षमिष्ये बहुना किमुक्तन शतक्रतो ।
विड़म्बनामिमां भूयः करोष्यनुनयात्मिकाम्

nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kimuktana śatakrato |
vir̤ambanāmimāṃ bhūyaḥ karoṣyanunayātmikām

इत्युत्तवा प्रययौ विप्रो देवराजोऽपि तं पुनः ।
आरुह्म रावतं ब्रह्मन् प्रययावमरावतीम्

ityuttavā prayayau vipro devarājo'pi taṃ punaḥ |
āruhma rāvataṃ brahman prayayāvamarāvatīm

ततः प्रभृति निःश्रीकं सशक्र भुवनत्रयम् ।
मैत्रैयासीदपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम्

tataḥ prabhṛti niḥśrīkaṃ saśakra bhuvanatrayam |
maitraiyāsīdapadhvastaṃ saṃkṣīṇauṣadhivīrudham

न यज्ञाः संप्रवर्त्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः ।
न च दानादिधर्मषु मनश्चक्रे तदा जनः

na yajñāḥ saṃpravarttante na tapasyanti tāpasāḥ |
na ca dānādidharmaṣu manaścakre tadā janaḥ

निसत्त्वा सकला लोका लोभाद्यु पहतेन्दिरियाः ।
स्वल्पेऽपि हि बभूवुस्ते साभिलाषा द्रिजोत्तम

nisattvā sakalā lokā lobhādyu pahatendiriyāḥ |
svalpe'pi hi babhūvuste sābhilāṣā drijottama

यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च ।
निःश्रीकाणां कुतः सत्वं विना तेन गुणाः कुतः

yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca |
niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ satvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ

बलशौर्य्याद्यभावश्च पुरुषाणां गुणौर्व्विना ।
लङ्वनीयः समस्तस्य बलशौर्य्य विवर्जितः

balaśauryyādyabhāvaśca puruṣāṇāṃ guṇaurvvinā |
laṅvanīyaḥ samastasya balaśauryya vivarjitaḥ

भवत्यपध्वस्तमतिर्लङूघितः प्रथितः पुमान्
एवमत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्ज्जिते

bhavatyapadhvastamatirlaṅūghitaḥ prathitaḥ pumān
evamatyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjjite

देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रु र्दैतेयदानवाः ।
लोभाभिभूता निश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः

devān prati balodyogaṃ cakru rdaiteyadānavāḥ |
lobhābhibhūtā niśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ

श्रिया विहीनैर्निः सत्त्वैर्देवैश्चक्रु स्ततो रणम् ।
विजितास्त्रिदशा दैत्य रिन्द्राद्याः शरणां ययुः

śriyā vihīnairniḥ sattvairdevaiścakru stato raṇam |
vijitāstridaśā daitya rindrādyāḥ śaraṇāṃ yayuḥ

पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः ।
यथावत् कथिते देवैर्ब्र ह्मा प्राह ततः सुरान्

pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ |
yathāvat kathite devairbra hmā prāha tataḥ surān

परापरेशं शरणां ब्रजध्वमसुरार्द्दनम् ।
उत्पत्तिस्थितिनाशानामहेतुं हेतुमीश्वरम्

parāpareśaṃ śaraṇāṃ brajadhvamasurārddanam |
utpattisthitināśānāmahetuṃ hetumīśvaram

प्रजापतिपतिं विष्णुमनन्तमपराजितम् ।
प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्य्य भूतयोः

prajāpatipatiṃ viṣṇumanantamaparājitam |
pradhānapuṃsorajayoḥ kāraṇaṃ kāryya bhūtayoḥ

प्रणतार्त्तिहरं विष्णुं स वः श्र यो विधास्यति ।
एवभुतवा सुरान् सर्व्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।
क्षीरोदस्योत्तरे तीरं तैरेव सहितो ययौ

praṇatārttiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śra yo vidhāsyati |
evabhutavā surān sarvvān brahmā lokapitāmahaḥ |
kṣīrodasyottare tīraṃ taireva sahito yayau

स गत्वा त्रिदशः सर्व्वैः समवेतः पितामहः ।
तुष्टाव वागुभिरिष्टाभिः परापरपतिं हरिम्

sa gatvā tridaśaḥ sarvvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ |
tuṣṭāva vāgubhiriṣṭābhiḥ parāparapatiṃ harim

नमाम सर्व्व सर्व्वशमनन्तमजमव्ययम् ।
लोकधामधराधारमप्रकाशमभदिनम्

namāma sarvva sarvvaśamanantamajamavyayam |
lokadhāmadharādhāramaprakāśamabhadinam

नारायणमणीयांसमशेषाणानणीयसाम् ।
समस्तानां गरिष्ठं यदू भूरादीनां गरीयसाम्

nārāyaṇamaṇīyāṃsamaśeṣāṇānaṇīyasām |
samastānāṃ gariṣṭhaṃ yadū bhūrādīnāṃ garīyasām

यत्र सर्व्व यतः सर्व्वमुत्पन्नं सतुपुरःसरम् ।
सर्व्वभूतश्च यो देवः पराणामपि यः परः

yatra sarvva yataḥ sarvvamutpannaṃ satupuraḥsaram |
sarvvabhūtaśca yo devaḥ parāṇāmapi yaḥ paraḥ

परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मस्वरूपधृक् ।
योगिभिश्चिन्त्यते योऽसौ मुक्तिहेतुर्म्मुक्षुभिः

paraḥ parasmāt puruṣāt paramātmasvarūpadhṛk |
yogibhiścintyate yo'sau muktiheturmmukṣubhiḥ

सत्तादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः ।
स शुद्धः सर्व्वशुद्ध भ्यः पुमानाद्यः प्रसीदतु

sattādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ |
sa śuddhaḥ sarvvaśuddha bhyaḥ pumānādyaḥ prasīdatu

कला - काष्ठा-निमेषादिकालसूत्रस्य गोचरे ।
यस्य शक्तिर्न शुद्धस्य प्रसीदतु स नो हरिः

kalā - kāṣṭhā-nimeṣādikālasūtrasya gocare |
yasya śaktirna śuddhasya prasīdatu sa no hariḥ

प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धोऽप्युपचारतः ।
प्रसीदतु स नो विष्णुरात्मा यः सर्व्वदेहिनाम्

procyate parameśo hi yaḥ śuddho'pyupacārataḥ |
prasīdatu sa no viṣṇurātmā yaḥ sarvvadehinām

यः कारणञ्च कार्य्य ञ्च कारणस्यापि कारणम् ।
कार्य्यापि च यः कार्य्य प्रसीदतु स नो हरिः

yaḥ kāraṇañca kāryya ñca kāraṇasyāpi kāraṇam |
kāryyāpi ca yaḥ kāryya prasīdatu sa no hariḥ

कार्य्यकार्य्यश्य यः कार्य्य तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् ।
तत्कार्य्यकार्य्यभूतो यस्ततश्च प्रणताः स्म तम्

kāryyakāryyaśya yaḥ kāryya tatkāryasyāpi yaḥ svayam |
tatkāryyakāryyabhūto yastataśca praṇatāḥ sma tam

कारणां कारणस्यापि तस्य कांरणकारणम् ।
तत्कारणानां हेतुं त्वां प्रणताः स्म सुरेश्वरम्

kāraṇāṃ kāraṇasyāpi tasya kāṃraṇakāraṇam |
tatkāraṇānāṃ hetuṃ tvāṃ praṇatāḥ sma sureśvaram

भोक्तारं भोज्यभूतञ्ज स्त्रष्टारं सृस्टमेव च ।
कार्य्य कर्म्मस्वरूपं तं प्रणताः स्म परं पदम्

bhoktāraṃ bhojyabhūtañja straṣṭāraṃ sṛsṭameva ca |
kāryya karmmasvarūpaṃ taṃ praṇatāḥ sma paraṃ padam

विशुद्ध बोधनं नित्यमजमक्षयमव्ययम् ।
अव्यक्तमविकारं यत् तद्रिष्णोः परमं पदम्

viśuddha bodhanaṃ nityamajamakṣayamavyayam |
avyaktamavikāraṃ yat tadriṣṇoḥ paramaṃ padam

न स्थूलं न च सूक्ष्मं यन्न विशेषणगोचरम् ।
तत्पदं परमं विष्णोः प्रणमामः सदामलम्

na sthūlaṃ na ca sūkṣmaṃ yanna viśeṣaṇagocaram |
tatpadaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāmaḥ sadāmalam

यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिरियं स्थिता ।
परं ब्रह्मस्वरूपं यत् प्रणमामस्तमव्ययम्

yasyāyutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktiriyaṃ sthitā |
paraṃ brahmasvarūpaṃ yat praṇamāmastamavyayam

यन्न देवा न मुनयो न चाहं न च शंकरः ।
जानन्ति परमेशस्य तद्रिष्णोः परम पदम्

yanna devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṃkaraḥ |
jānanti parameśasya tadriṣṇoḥ parama padam

यदू योगिनः सदोदूयुक्ताः पुण्यपापक्षयेऽक्षयम् ।
पश्यन्ति प्रणावे चिन्त्यं तद्रिष्णोः परमं पदम्

yadū yoginaḥ sadodūyuktāḥ puṇyapāpakṣaye'kṣayam |
paśyanti praṇāve cintyaṃ tadriṣṇoḥ paramaṃ padam

शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवादिकाः ।
भवन्त्यभूतपूर्वस्य तद्रिष्णोः परमं पदम्

śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivādikāḥ |
bhavantyabhūtapūrvasya tadriṣṇoḥ paramaṃ padam

सव्वेश सर्व्वभूतात्मन् सर्व्व सर्वाश्रयाच्युत ।
प्रसीद विष्णो भक्तानां भक्तानां व्ररकज नो दृष्टिगोचरम्

savveśa sarvvabhūtātman sarvva sarvāśrayācyuta |
prasīda viṣṇo bhaktānāṃ bhaktānāṃ vrarakaja no dṛṣṭigocaram

इत्युदीरितमाकर्ण्य ब्रह्मणस्त्रिदशास्ततः ।
प्रणम्योचुः प्रसीदेति व्रज नो दृष्टिगोचरम्

ityudīritamākarṇya brahmaṇastridaśāstataḥ |
praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭigocaram

यन्नाय भगवान् ब्रह्मा जानाति परमं पदम् ।
तन्नताः स्म जगद्धा तव सर्व्व गताच्युत

yannāya bhagavān brahmā jānāti paramaṃ padam |
tannatāḥ sma jagaddhā tava sarvva gatācyuta

इत्यन्ते वचसस्तेषां देवानां ब्रह्मणस्तथा ।
ऊचुर्देवर्षयः सर्व्वै बृहस्पतिपुरोगमाः

ityante vacasasteṣāṃ devānāṃ brahmaṇastathā |
ūcurdevarṣayaḥ sarvvai bṛhaspatipurogamāḥ

आद्यो यज्ञपुमानिडयो यः सर्व्वेषाञ्च पूर्व्वजः ।
तं नताः स्म जगत्स्त्रष्टुः स्त्रष्टारमविशेषणम्

ādyo yajñapumāniḍayo yaḥ sarvveṣāñca pūrvvajaḥ |
taṃ natāḥ sma jagatstraṣṭuḥ straṣṭāramaviśeṣaṇam

भगवन् भूतभव्येश जगन्मूर्त्तिधराव्यय ।
प्रसीद प्रणतानां त्वं सर्व्वेषां देहि दर्शनम्

bhagavan bhūtabhavyeśa jaganmūrttidharāvyaya |
prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarvveṣāṃ dehi darśanam

एष ब्रह्मा तथैवायं सह रुदैस्त्रिलोचनः ।
सर्वादित्यः समं पूषा पावकोऽय सहाग्निभिः

eṣa brahmā tathaivāyaṃ saha rudaistrilocanaḥ |
sarvādityaḥ samaṃ pūṣā pāvako'ya sahāgnibhiḥ

अश्विनौ वसवश्चेमे सव चैते मरुदूगणाः ।
साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश्चायमीश्वरः

aśvinau vasavaśceme sava caite marudūgaṇāḥ |
sādhyā viśve tathā devā devendraścāyamīśvaraḥ

प्रणामप्रवणा नाथ दैत्यसैन्यपराजिताः ।
शरणां त्वामनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणाः

praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaparājitāḥ |
śaraṇāṃ tvāmanuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ

एव संस्तूयमानस्तु भगवाञ्छरङ्वचक्रधूक् ।
जगाम दर्शनं तेषां मैत्रेय परमेश्वरः

eva saṃstūyamānastu bhagavāñcharaṅvacakradhūk |
jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parameśvaraḥ

तं दृष्ट्वा ते तदा देवाः शर्ङ्वचक्रगदाधरम् ।
अपूर्व्वरूपसंस्थानं तेजसां राशिमूर्ज्जितम्

taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śarṅvacakragadādharam |
apūrvvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśimūrjjitam

प्रणम्य प्रणताः पूर्व्वं संक्षोभस्तिमितेक्षणाः ।
तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामहपुरोगमाः

praṇamya praṇatāḥ pūrvvaṃ saṃkṣobhastimitekṣaṇāḥ |
tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ

नमो नमोऽविशेषस्त्वं त्वं ब्रह्मा त्वं पिनाकधृक् ।
इन्द्रस्त्वमग्रिः पवनो वरुणः सविता यमः

namo namo'viśeṣastvaṃ tvaṃ brahmā tvaṃ pinākadhṛk |
indrastvamagriḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ

वसवो मरुतः साध्या विश्वे देवगणा भवान् ।
योऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः

vasavo marutaḥ sādhyā viśve devagaṇā bhavān |
yo'yaṃ tavāgato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ

स त्वमेव जगत्स्त्रष्टा यतः सर्व्वगतो भवान् ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषटूकारस्त्वमोङ्करः प्रजापतिः

sa tvameva jagatstraṣṭā yataḥ sarvvagato bhavān |
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭūkārastvamoṅkaraḥ prajāpatiḥ

वेद्यावेद्यञ्च सर्व्वात्मंस्त्वन्मयञ्चाखिलं जगत् ।
त्वामत्र शरणां विष्णो प्रयाता दैत्यनिर्ज्जिताः

vedyāvedyañca sarvvātmaṃstvanmayañcākhilaṃ jagat |
tvāmatra śaraṇāṃ viṣṇo prayātā daityanirjjitāḥ

वयं प्रसीद सर्वात्मंस्तेजस्याप्याययस्व नः ।
तावदर्त्तिस्तथा वाञ्छा तावन्मोहस्तथासुखम्

vayaṃ prasīda sarvātmaṃstejasyāpyāyayasva naḥ |
tāvadarttistathā vāñchā tāvanmohastathāsukham

यावन्नायाति शरणं त्वामशेषाघनाशनम् ।
त्वं प्रसादं प्रसन्नात्मन् प्रपन्नानां कुरुष्व नः

yāvannāyāti śaraṇaṃ tvāmaśeṣāghanāśanam |
tvaṃ prasādaṃ prasannātman prapannānāṃ kuruṣva naḥ

तेजसां नाथ सर्वेषां स्वशत्त्याप्यायनं कुरु

tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśattyāpyāyanaṃ kuru

एवं संस्तूयमानस्तु प्रणतैरमरैर्हरिः ।
प्रसन्नदृष्टिर्भगवानिदमाह स विश्वकृत्

evaṃ saṃstūyamānastu praṇatairamarairhariḥ |
prasannadṛṣṭirbhagavānidamāha sa viśvakṛt

तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्युपबृ हणम् ।
वदाम्यहं यत् क्रियतां भवद्भिस्तदिद सुराः

tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmyupabṛ haṇam |
vadāmyahaṃ yat kriyatāṃ bhavadbhistadida surāḥ

आनीय सहिता दत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्

ānīya sahitā datyaiḥ kṣīrābdhau sakalauṣadhīḥ |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim

मथ्यतामभृतं देवाः सहाये मय्यवस्थिते ।
सामपूर्व्वञ्च दैतेयास्तत्र साहाय्यकर्मणि

mathyatāmabhṛtaṃ devāḥ sahāye mayyavasthite |
sāmapūrvvañca daiteyāstatra sāhāyyakarmaṇi

सामान्यफलभोक्तारो यूयं वाच्या भविष्यथ
मथ्यमाने च तत्राब्धौ यतू समुत्पद्यतेऽमृतम्

sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha
mathyamāne ca tatrābdhau yatū samutpadyate'mṛtam

तत्पानाद् बलिनो यूयममराश्व भविष्यथ ।
तथा चाहं करिष्यामि यथा त्रिदशाविद्रिषः ।
न प्राप्स्यन्त्यमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः

tatpānād balino yūyamamarāśva bhaviṣyatha |
tathā cāhaṃ kariṣyāmi yathā tridaśāvidriṣaḥ |
na prāpsyantyamṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ

इत्युत्तवा देवदेवेन सर्व्व एव ततः सुराः ।
सन्धानमसुरैः कृत्वा यत्नवन्तोऽमृतेऽभवन्

ityuttavā devadevena sarvva eva tataḥ surāḥ |
sandhānamasuraiḥ kṛtvā yatnavanto'mṛte'bhavan

नानौषधीः समानीय देव-दैतेयदानवाः ।
क्षिप्त्वा क्षिराब्धीपयसि शरदभ्रामलत्विषि

nānauṣadhīḥ samānīya deva-daiteyadānavāḥ |
kṣiptvā kṣirābdhīpayasi śaradabhrāmalatviṣi

मन्थानं मन्दरं नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् ।
ततो मथितुमारब्धा मैत्रैय तरसामृतम्

manthānaṃ mandaraṃ netraṃ kṛtvā ca vāsukim |
tato mathitumārabdhā maitraiya tarasāmṛtam

विबुधाः सहिताः सर्व्वे यतः पुच्छं ततःकृताः ।
कृष्णेन वासुकेर्दैत्याः पूर्व्वकाये निवेशिताः

vibudhāḥ sahitāḥ sarvve yataḥ pucchaṃ tataḥkṛtāḥ |
kṛṣṇena vāsukerdaityāḥ pūrvvakāye niveśitāḥ

ते तस्य फणनिः श्वास- वह्निनापहतत्विषः ।
निस्तेजसोऽसुराः सर्वे बभुवुरमितद्यु ते

te tasya phaṇaniḥ śvāsa- vahnināpahatatviṣaḥ |
nistejaso'surāḥ sarve babhuvuramitadyu te

तेनैव मुखनिःशास-वायुनास्तबलाहकैः
पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस्तथा चाप्यायिताः सुराः

tenaiva mukhaniḥśāsa-vāyunāstabalāhakaiḥ
pucchapradeśe varṣadbhistathā cāpyāyitāḥ surāḥ

क्षीरोदमध्ये भगवान् कूर्म्मरूपो स्वयं हरिः ।
मन्थनाद्रे रधिष्ठानं भ्रमतोऽभून्महामुने

kṣīrodamadhye bhagavān kūrmmarūpo svayaṃ hariḥ |
manthanādre radhiṣṭhānaṃ bhramato'bhūnmahāmune

रूपेणान्येन देवानां मध्ये चक्रगदाधरः ।
चकर्ष भोगिराजानं दैत्यमध्येऽपरेण च

rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ |
cakarṣa bhogirājānaṃ daityamadhye'pareṇa ca

उपर्य्यक्रान्तवान् शैलं बृहदूरूपेण केशवः ।
तथापरेण मैत्रय यन्न दृष्टं सुरासुरैः

uparyyakrāntavān śailaṃ bṛhadūrūpeṇa keśavaḥ |
tathāpareṇa maitraya yanna dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ

तेजसा नागराजानं तथाप्यायितवान् हरिः ।
अन्येन तेजसा देवान् उपबृं हितवान् विभुः

tejasā nāgarājānaṃ tathāpyāyitavān hariḥ |
anyena tejasā devān upabṛṃ hitavān vibhuḥ

मथ्यमाने ततस्तस्मिन् क्षीराब्धौ देव-दानवैः ।
हविर्धामाभवत् पूर्व्व सुरभिः सुरपूजिता

mathyamāne tatastasmin kṣīrābdhau deva-dānavaiḥ |
havirdhāmābhavat pūrvva surabhiḥ surapūjitā

जग्मुर्म्मुदं ततो देवा दानवाश्च महामुने ।
व्याक्षिप्तचेतसश्चैव बभूवुस्तिमितेक्षणाः

jagmurmmudaṃ tato devā dānavāśca mahāmune |
vyākṣiptacetasaścaiva babhūvustimitekṣaṇāḥ

किमेतदिति सद्धानां दिवि चिन्तयतां ततः ।
बभूव वारुणो देवी मदाधूर्णितलोचना

kimetaditi saddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ |
babhūva vāruṇo devī madādhūrṇitalocanā

कृतावर्त्तातू ततस्तस्मात् क्षीरोदादू वासयन् जगत् ।
गन्धेन पारिजातोऽभूदू देवस्त्रीनन्दस्तरुः

kṛtāvarttātū tatastasmāt kṣīrodādū vāsayan jagat |
gandhena pārijāto'bhūdū devastrīnandastaruḥ

रूपौदार्य्यगुणोपेतस्ततश्चाप्सरसां गणः ।
क्षीरोदधेः समुत्पन्नो मैत्रय परमाद्भुतः

rūpaudāryyaguṇopetastataścāpsarasāṃ gaṇaḥ |
kṣīrodadheḥ samutpanno maitraya paramādbhutaḥ

ततः शीतांशुरभवजूजगृहे त्वं महेश्वरः ।
जगृहुश्च विषं नागाः क्षीरोदाज्व समुत्थितम्

tataḥ śītāṃśurabhavajūjagṛhe tvaṃ maheśvaraḥ |
jagṛhuśca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodājva samutthitam

ततो धन्वन्तरिर्देवः श्वेताम्बरधरस्स्वयम् ।
विभ्रत्कमण्डलुं पुर्णममृतस्य समुत्थितः

tato dhanvantarirdevaḥ śvetāmbaradharassvayam |
vibhratkamaṇḍaluṃ purṇamamṛtasya samutthitaḥ

ततः स्वस्थमनस्कास्ते सर्व्वे दैतेय-दानवाः ।
बभूवुर्म्मुदिताः सर्व्वे मैत्रेय मुतिभिः सह

tataḥ svasthamanaskāste sarvve daiteya-dānavāḥ |
babhūvurmmuditāḥ sarvve maitreya mutibhiḥ saha

ततः स्फुरत्कान्तिमती विकासिकमले स्थिता ।
श्रीर्देवी पयसस्तस्मादुत्थिता भृतपंकजा

tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā |
śrīrdevī payasastasmādutthitā bhṛtapaṃkajā

तां तुष्टु वुर्म्मुदा युक्ताः श्रीसूक्तेने महर्षयः ।
विशावसुमुखास्तस्या गन्धर्वाः पुरतो जगुः

tāṃ tuṣṭu vurmmudā yuktāḥ śrīsūktene maharṣayaḥ |
viśāvasumukhāstasyā gandharvāḥ purato jaguḥ

घृताचीप्रमुखा ब्रह्मन् ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
गङ्गाद्याः सरितस्तोयैः स्नानार्थमुपतस्थिरे

ghṛtācīpramukhā brahman nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
gaṅgādyāḥ saritastoyaiḥ snānārthamupatasthire

दीगूगजा हेमपात्रस्थम् आदाय विमलं जलम् ।
स्नापयाञ्चक्रिरे देवीं सर्व्वलोकामम्लहेश्वरीम्

dīgūgajā hemapātrastham ādāya vimalaṃ jalam |
snāpayāñcakrire devīṃ sarvvalokāmamlaheśvarīm

क्षीरोदो रुपधृक् तस्यै मालामम्लानपङ्कजाम् ।
ददौ विभूषणान्यङ्ग विश्वकर्मा चकार च

kṣīrodo rupadhṛk tasyai mālāmamlānapaṅkajām |
dadau vibhūṣaṇānyaṅga viśvakarmā cakāra ca

दिव्यमाल्याम्बरधरा स्नाता भूषणभूषिता ।
पश्यतां सर्व्वदेवानां ययौ वक्षःस्थलं हरेः

divyamālyāmbaradharā snātā bhūṣaṇabhūṣitā |
paśyatāṃ sarvvadevānāṃ yayau vakṣaḥsthalaṃ hareḥ

तयावलोकिता देवा हरिवक्षःस्थलस्थया ।
लक्ष्म्या मैत्रय सहसा परां निर्वृतिमागताः

tayāvalokitā devā harivakṣaḥsthalasthayā |
lakṣmyā maitraya sahasā parāṃ nirvṛtimāgatāḥ

उद्रगं परमं जग्मुर्दैत्या विष्णुपराङूमुखाः ।
त्यक्ता लक्षम्या महाभाग विप्रचित्तिपुरोगमाः

udragaṃ paramaṃ jagmurdaityā viṣṇuparāṅūmukhāḥ |
tyaktā lakṣamyā mahābhāga vipracittipurogamāḥ

ततस्ते जगृहुर्द्दैत्या धन्वन्तरिकरे स्थितम् ।
कमण्डलुं महावीर्य्या यत्रास्ते तदू द्रिजामृतम्

tataste jagṛhurddaityā dhanvantarikare sthitam |
kamaṇḍaluṃ mahāvīryyā yatrāste tadū drijāmṛtam

मायया लोभयित्वा तान् विष्णुः स्त्रीरूपमास्थितः ।
दानवेभ्यस्तदादाय देवेभ्यः प्रददौ विभुः

māyayā lobhayitvā tān viṣṇuḥ strīrūpamāsthitaḥ |
dānavebhyastadādāya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ

ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास्तत् तदामृतम् ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास्तांश्व समभ्ययुः

tataḥ papuḥ suragaṇāḥ śakrādyāstat tadāmṛtam |
udyatāyudhanistriṃśā daityāstāṃśva samabhyayuḥ

पीतेऽमृते च बलिभिर्देवैर्दैत्यचमुस्तदा ।
वध्यमाना दिशो भेजे पातालं तु विवेश वै

pīte'mṛte ca balibhirdevairdaityacamustadā |
vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ tu viveśa vai

तदा देवा मुदा युक्ताः शङ्र्वचक्रगदाभृतम् ।
प्रणिपत्य यथापूर्वम् आशासत त्रिविष्टपम्

tadā devā mudā yuktāḥ śaṅrvacakragadābhṛtam |
praṇipatya yathāpūrvam āśāsata triviṣṭapam

ततः प्रसन्नभाः सूर्य्यः प्रययौ स्वेन वर्त्मना ।
ज्योतींषि च यथामार्ग प्रययुर्मु निसत्तम

tataḥ prasannabhāḥ sūryyaḥ prayayau svena vartmanā |
jyotīṃṣi ca yathāmārga prayayurmu nisattama

जज्वाल भगवांश्वोज्व श्वौरुदीप्तिर्व्विभावसुः ।
धर्म्मे च सर्व्वभूतानां तदा मतिरजायत

jajvāla bhagavāṃśvojva śvaurudīptirvvibhāvasuḥ |
dharmme ca sarvvabhūtānāṃ tadā matirajāyata

त्रैलोक्यञ्च श्रिया जुष्टं बभूव मुनिसत्तम ।
शक्रश्व त्रिदशश्रेष्ठः पुनः श्रीमानजायत

trailokyañca śriyā juṣṭaṃ babhūva munisattama |
śakraśva tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmānajāyata

सिंहासनगतः शक्रः सम्प्राप्य त्रिदिवं पुनः ।
देवराज्ये स्थितो देवीं तुष्टावाब्जकरां ततः

siṃhāsanagataḥ śakraḥ samprāpya tridivaṃ punaḥ |
devarājye sthito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ

नमस्ये सर्व्वभूतांनां जननीमब्जसम्भवाम् ।
श्रियमुन्नद्रपह्माक्षी विष्णोर्वक्षः स्थलस्थिताम्

namasye sarvvabhūtāṃnāṃ jananīmabjasambhavām |
śriyamunnadrapahmākṣī viṣṇorvakṣaḥ sthalasthitām

त्वं सिद्धिस्त्वं सुधा स्वाहा स्वधा त्वं लोकपावनि ।
सन्धाय रात्रिः प्रभा भूतिर्मेधा श्रद्धा सरस्वती

tvaṃ siddhistvaṃ sudhā svāhā svadhā tvaṃ lokapāvani |
sandhāya rātriḥ prabhā bhūtirmedhā śraddhā sarasvatī

यज्ञविद्या महाविद्या गुह्मविद्या च शोभने ।
आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी

yajñavidyā mahāvidyā guhmavidyā ca śobhane |
ātmavidyā ca devi tvaṃ vimuktiphaladāyinī

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस्त्वमेव च ।
सौम्यासौम्यैर्ज्जगद्रू पैस्त्वयैतद्द वि पूरितम्

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītistvameva ca |
saumyāsaumyairjjagadrū paistvayaitadda vi pūritam

का त्वन्या त्वामृते देवि सर्व्वयज्ञमयं वपुः ।
अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः

kā tvanyā tvāmṛte devi sarvvayajñamayaṃ vapuḥ |
adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ

त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयम् ।
विनष्टप्रायमभवत् त्वयेदानीं समेधितम्

tvayā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam |
vinaṣṭaprāyamabhavat tvayedānīṃ samedhitam

दाराः पुत्रास्तथागारं सुह्टदू धान्यधनादिकम् ।
भवत्येतन्महाभागे नित्यं त्वदूवीक्षणान्नृणाम्

dārāḥ putrāstathāgāraṃ suhṭadū dhānyadhanādikam |
bhavatyetanmahābhāge nityaṃ tvadūvīkṣaṇānnṛṇām

शरीरारोग्यमैश्वर्य्यमरिपक्षक्षयः सुखम् ।
देवि त्वदूदृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां दुर्ल्ल भम्

śarīrārogyamaiśvaryyamaripakṣakṣayaḥ sukham |
devi tvadūdṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ durlla bham

त्वं माता सर्व्वभूतानां देवदवो हरिः पिता ।
त्वयैतद विष्णुना चाद्य जगदूव्याप्तं चराचरम्

tvaṃ mātā sarvvabhūtānāṃ devadavo hariḥ pitā |
tvayaitada viṣṇunā cādya jagadūvyāptaṃ carācaram

मा नः कोशं तथा गोष्ठं मा गृहं मा परिच्दम् ।
मा शरीरं कलत्रञ्च त्यजेथाः सर्व्वपावनि

mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricdam |
mā śarīraṃ kalatrañca tyajethāḥ sarvvapāvani

मा पुत्त्रान् मा सुह्टदूवर्ग मा पशून् मा विभूषणम् ।
त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर्व्वक्षःस्थलालये

mā puttrān mā suhṭadūvarga mā paśūn mā vibhūṣaṇam |
tyajethā mama devasya viṣṇorvvakṣaḥsthalālaye

सत्त्वैन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर्गुणैः ।
त्यज्यन्ते ते नराः सद्यः सन्त्यक्ता ये त्वयामले

sattvaina satyaśaucābhyāṃ tathā śīlādibhirguṇaiḥ |
tyajyante te narāḥ sadyaḥ santyaktā ye tvayāmale

त्वयावलोकिताः मुह्मन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि

tvayāvalokitāḥ muhmante puruṣā nirguṇā api

स श्लाध्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् ।
स शूरः स च विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः

sa ślādhyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān |
sa śūraḥ sa ca vikrānto yastvayā devi vīkṣitaḥ

सद्यो वैगुण्यमायान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः ।
पराङूमुखी जगद्धात्रि यस्य त्वं विष्णुवल्लभे

sadyo vaiguṇyamāyānti śīlādyāḥ sakalā guṇāḥ |
parāṅūmukhī jagaddhātri yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe

न ते वर्णायितुं शक्ता गुणान् जिह्वापि वेधसः ।
प्रसीद देवि पह्माक्षि मास्मांस्त्याक्षीः कदाचन

na te varṇāyituṃ śaktā guṇān jihvāpi vedhasaḥ |
prasīda devi pahmākṣi māsmāṃstyākṣīḥ kadācana

एवं श्रीः संस्तुता सम्यक् प्राह देवी शतक्रतुम् ।
श्वृण्वतां सर्वदेवानां सर्व्वभूतस्थिता द्रिज

evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha devī śatakratum |
śvṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvvabhūtasthitā drija

परितुष्टास्मि देवेश स्त्रोत्रेणानेन ते हरे ।
वरं वृणीष्व यस्त्विष्टो वरदाहं तवागता

parituṣṭāsmi deveśa strotreṇānena te hare |
varaṃ vṛṇīṣva yastviṣṭo varadāhaṃ tavāgatā

वरदा यदि मे देवि वरार्हो यदि वाप्यहम् ।
त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यमेष मेऽस्तु वरः परः

varadā yadi me devi varārho yadi vāpyaham |
trailokyaṃ na tvayā tyājyameṣa me'stu varaḥ paraḥ

स्त्रोत्रणे यस्तथेतेन त्वां स्तोष्यत्यब्धिसम्भवे ।
स त्वया न परित्याज्यो द्रितीयोऽस्तु वरो मम

strotraṇe yastathetena tvāṃ stoṣyatyabdhisambhave |
sa tvayā na parityājyo dritīyo'stu varo mama

त्रैलोक्यं त्रिदशश्रष्ठे न सत्यक्ष्यामि वासव ।
दत्तो वरो मया यस्ते स्तोत्राराधनतुष्टया

trailokyaṃ tridaśaśraṣṭhe na satyakṣyāmi vāsava |
datto varo mayā yaste stotrārādhanatuṣṭayā

यश्च सायं तथा प्रातः स्तोत्रेणानोन मानवः ।
मां स्तोष्यति न तस्याहं भविष्यामि पराङूमुखी

yaśca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānona mānavaḥ |
māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅūmukhī

एवं वरं ददौ देवी देवराजाय वै पुरा ।
मेत्रेय श्रीर्महाभागा स्तोत्राराधनतोषिता

evaṃ varaṃ dadau devī devarājāya vai purā |
metreya śrīrmahābhāgā stotrārādhanatoṣitā

भृगोः ख्यात्यां समुतूपन्ना श्रीः पूर्व्वमुदधेः पुनः ।
देव-दानवयत्नेन प्रसूतामृतमन्थने

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutūpannā śrīḥ pūrvvamudadheḥ punaḥ |
deva-dānavayatnena prasūtāmṛtamanthane

एवं यथा जगत्स्वामी देवदेवो जनार्द्दनः ।
अवतारं करोत्येष करोत्येष तथा श्रीस्तत्सहायिनी

evaṃ yathā jagatsvāmī devadevo janārddanaḥ |
avatāraṃ karotyeṣa karotyeṣa tathā śrīstatsahāyinī

पुनश्व पह्मादुदूभूता आदित्योऽभूद् यदा हरिः ।
यदा तु भार्गवो रामस्तदाभूद् धरणी त्वियम्

punaśva pahmādudūbhūtā ādityo'bhūd yadā hariḥ |
yadā tu bhārgavo rāmastadābhūd dharaṇī tviyam

राघवत्वेऽभवत् सीता रुक्मिणो कृष्णजन्मनि ।
अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषा सहायिनी

rāghavatve'bhavat sītā rukmiṇo kṛṣṇajanmani |
anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇoreṣā sahāyinī

देवत्वे देवदेहेय मनुष्यत्वे च मानुषी ।
विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्येषात्मनस्तनुम्

devatve devadeheya manuṣyatve ca mānuṣī |
viṣṇordehānurūpāṃ vai karotyeṣātmanastanum

यश्चैतच्छणुयाज्जन्म लक्ष्म्या यश्व पठेन्नरः ।
श्वियो न विच्युतिस्तस्य गृहे यावत् कुलत्रयम्

yaścaitacchaṇuyājjanma lakṣmyā yaśva paṭhennaraḥ |
śviyo na vicyutistasya gṛhe yāvat kulatrayam

पठ्यते येषु चैवैष गृहेषु श्रीस्तवो मुने ।
अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्वास्ते कदाचन

paṭhyate yeṣu caivaiṣa gṛheṣu śrīstavo mune |
alakṣmīḥ kalahādhārā na teṣvāste kadācana

एतत् ते कथितं ब्रह्मने यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
क्षीराब्धौ श्रीर्यथा जाता पूर्व्व भृगुसुता सती

etat te kathitaṃ brahmane yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
kṣīrābdhau śrīryathā jātā pūrvva bhṛgusutā satī

इति सकलविभूत्यवाप्तिहेतुः
स्तुतिरियमिन्द्रमुखोदूगता हि लक्ष्म्याः ।
अनुदनमिह पठ्यते नृबिर्यै र्वसति नेषु कदाचिदप्यलक्ष्मीः

iti sakalavibhūtyavāptihetuḥ
stutiriyamindramukhodūgatā hi lakṣmyāḥ |
anudanamiha paṭhyate nṛbiryai rvasati neṣu kadācidapyalakṣmīḥ