प्रथम अंश

अध्याय 10: दक्ष की कन्याओं की सन्तति

20 श्लोक · 10 में से 22

इस अध्याय में क्या होता है

दक्ष की कन्याओं की सन्तति

मैत्रेय के पूछने पर पराशर संक्षिप्त वंशावली देते हैं। भृगु और ख्याति से श्रीविष्णु की पत्नी लक्ष्मी तथा धाता और विधाता उत्पन्न हुए, जिनका वंश मृकण्डु और उनके पुत्र मार्कण्डेय तक जाता है। मरीचि की पत्नी सम्भूति से पौर्णमास, अंगिरा की पत्नी स्मृति से सिनीवाली, कुहू, राका और अनुमति, और अत्रि की पत्नी अनसूया से निष्पाप पुत्र हुए। क्रतु की पत्नी सन्नति से साठ हज़ार वालखिल्य ऋषि जन्मे, जो अँगूठे के पोर जितने थे। वसिष्ठ की पत्नी ऊर्जा से सात निर्मल ऋषि हुए। अग्नि और स्वाहा से पावक, पवमान और शुचि हुए, और उनसे उनचास अग्नियाँ। पितरों की पुत्रियाँ मेना और धारिणी, दोनों ब्रह्मवादिनी, सूची को पूरा करती हैं। जो श्रद्धा से इस सन्तति को स्मरण करे, वह सन्तानहीन नहीं रहता।

मैत्रेय उवाच

10.1

कथितं मे त्वया सर्व्व यत्पृष्टोऽसि महामुने ।
भृगुसर्गात् प्रभृत्येष सर्गो मे क्थ्यतां पुनः

kathitaṃ me tvayā sarvva yatpṛṣṭo'si mahāmune |
bhṛgusargāt prabhṛtyeṣa sargo me kthyatāṃ punaḥ

पराशर उवाच

10.2

भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्विष्णुपरिग्रहः ।
तथा धातृविधातरौ ख्यात्यां जातौ सुतौ भृगोः

bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrviṣṇuparigrahaḥ |
tathā dhātṛvidhātarau khyātyāṃ jātau sutau bhṛgoḥ

10.3

आयतिर्नियतिश्चैव मैरोः कन्ये महात्मनः ।
धातृविधात्रोस्ते भार्य्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ

āyatirniyatiścaiva mairoḥ kanye mahātmanaḥ |
dhātṛvidhātroste bhāryye tayorjātau sutāvubhau

10.4

प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्जुतः ।
ततो वेदशीरा जज्ञे प्राणस्यापि सुतं श्वृणु

prāṇaścaiva mṛkaṇḍuśca mārkaṇḍeyo mṛkaṇjutaḥ |
tato vedaśīrā jajñe prāṇasyāpi sutaṃ śvṛṇu

10.5

प्राणस्य कृतिमान् पुत्रो राजवांश्व ततोऽभवत् ।
ततो वंशो महाभाग विस्तारं भार्गवो गतः

prāṇasya kṛtimān putro rājavāṃśva tato'bhavat |
tato vaṃśo mahābhāga vistāraṃ bhārgavo gataḥ

10.6

पत्नी मरीचेः सम्भूतिः पौर्णामासमसूयत ।
विरजाः सर्व्वगश्चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः

patnī marīceḥ sambhūtiḥ paurṇāmāsamasūyata |
virajāḥ sarvvagaścaiva tasya putrau mahātmanaḥ

10.7

वंशसंकीर्त्तने पुत्रान् वदिष्येऽहं तयोद्रिज ।
स्मृतिश्वाङ्गिरसः पत्री प्रसूताः कन्यकास्तथा

vaṃśasaṃkīrttane putrān vadiṣye'haṃ tayodrija |
smṛtiśvāṅgirasaḥ patrī prasūtāḥ kanyakāstathā

10.8

सिनीवाली कुहूशचैव राका चानुमतिस्तथा ।
अनुसूया तथैवात्रेर्जज्ञ पुत्रानकल्मषान्

sinīvālī kuhūśacaiva rākā cānumatistathā |
anusūyā tathaivātrerjajña putrānakalmaṣān

10.9

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्य्ययां दत्तोलिस्तत्सुतोऽभवत्

prītyāṃ pulastyabhāryyayāṃ dattolistatsuto'bhavat

10.10

पूर्व्वजन्मनि योऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।
कर्दमश्वावरीयांश्व सहिष्णुश्व सूतत्रयम्

pūrvvajanmani yo'gastyaḥ smṛtaḥ svāyambhuve'ntare |
kardamaśvāvarīyāṃśva sahiṣṇuśva sūtatrayam

10.11

क्षमा तु सुषुवे भार्य्या पुलहस्य प्रजापतेः ।
क्रतोश्व सन्नतिर्भार्य्या बालखिल्यानसूयत

kṣamā tu suṣuve bhāryyā pulahasya prajāpateḥ |
kratośva sannatirbhāryyā bālakhilyānasūyata

10.12

षष्टिर्यानि सहस्त्राणि यतीनामूद्ध्व रेतसाम् ।
अङ्गुष्ठपर्व्वमात्राणां जलदूभास्करतेजसाम्

ṣaṣṭiryāni sahastrāṇi yatīnāmūddhva retasām |
aṅguṣṭhaparvvamātrāṇāṃ jaladūbhāskaratejasām

10.13

ऊर्ज्जायाञ्च विशिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः ।
रजोगात्रोर्ध्वबाहुश्व वसनश्वानघस्तथा

ūrjjāyāñca viśiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ |
rajogātrordhvabāhuśva vasanaśvānaghastathā

10.14

सुतपाः शुक्र इत्येते सर्व्वे सप्तर्षयोऽमलाः ।
योऽसावग्निरभिमानी ब्रह्मणस्तनयोऽग्रजः

sutapāḥ śukra ityete sarvve saptarṣayo'malāḥ |
yo'sāvagnirabhimānī brahmaṇastanayo'grajaḥ

10.15

तस्मात् स्वाहा सुतांल्लेभे त्रीणुदारौजसो द्रिज ।
पावकं पावमानञ्च शुचिञ्चापि जलाशिनम्

tasmāt svāhā sutāṃllebhe trīṇudāraujaso drija |
pāvakaṃ pāvamānañca śuciñcāpi jalāśinam

10.16

तेषान्तु सन्ततावन्ये चत्वारिंशज्व पञ्च च ।
एवमेकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तिताः

teṣāntu santatāvanye catvāriṃśajva pañca ca |
evamekonapañcāśad vahnayaḥ parikīrtitāḥ

10.17

कथ्यन्ते वह्नयश्चैते पिता पुत्रत्रयञ्च यत् ।
पितरो ब्रह्मणा सृष्टा व्याख्याता ये मया तव

kathyante vahnayaścaite pitā putratrayañca yat |
pitaro brahmaṇā sṛṣṭā vyākhyātā ye mayā tava

10.18

अग्रिष्वात्ता बहिर्षदोऽनग्रयः साग्नयश्व ये ।
तेभेयः स्वधा सुते जज्ञ मैनां वैधारिणीं तथा

agriṣvāttā bahirṣado'nagrayaḥ sāgnayaśva ye |
tebheyaḥ svadhā sute jajña maināṃ vaidhāriṇīṃ tathā

10.19

ते उबे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्युभे द्रिज ।
उत्तमज्ञानसम्पन्ने सर्व्वैः समुदितैर्गुणौः

te ube brahmavādinyau yoginyau cāpyubhe drija |
uttamajñānasampanne sarvvaiḥ samuditairguṇauḥ

10.20

इत्येषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसन्ततिः ।
श्वद्धावान् संस्मरन्नेताम् अनपत्यो न जायते

ityeṣā dakṣakanyānāṃ kathitāpatyasantatiḥ |
śvaddhāvān saṃsmarannetām anapatyo na jāyate

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)