अध्याय 8: रुद्र के आठ नाम और श्रीलक्ष्मी की महिमा

कथितस्तामसः सर्गो ब्रह्मणस्ते महामुने ।
रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

kathitastāmasaḥ sargo brahmaṇaste mahāmune |
rudrasargaṃ pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः ।
प्रादुरासीत्प्रभोरङ्के कुमारो नीललोहितः

kalpādāvātmanastulyaṃ sutaṃ pradhyāyatastataḥ |
prādurāsītprabhoraṅke kumāro nīlalohitaḥ

रुरोद सुस्वरं सोथ प्राद्रवद्दि जसत्तम ।
किं त्वं रोदिषि तं ब्रह्म रुदन्तं प्रत्युवाच ह

ruroda susvaraṃ sotha prādravaddi jasattama |
kiṃ tvaṃ rodiṣi taṃ brahma rudantaṃ pratyuvāca ha

नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः ।
रुद्रस्त्वं देवनाम्नासि मारो दीर्धैर्यमावह ।
एवमुक्तः पुनः सोऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै

nāma dehīti taṃ so'tha pratyuvāca prajāpatiḥ |
rudrastvaṃ devanāmnāsi māro dīrdhairyamāvaha |
evamuktaḥ punaḥ so'tha saptakṛtvo ruroda vai

ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि वै प्रभुः ।
स्थानानि चैषामष्टानां पत्नीः पुत्रांश्च स प्रभुः

tatonyāni dadau tasmai sapta nāmāni vai prabhuḥ |
sthānāni caiṣāmaṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃśca sa prabhuḥ

भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज ।
भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः

bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija |
bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ

चक्रे नामान्यथैतानि स्थानान्येषां चकार सः ।
सूर्यो जलं मही वायुर्वह्निराकाशमेव च ।
दीक्षितो ब्रह्मणः सोम इत्येतास्तनवः क्रमात्

cakre nāmānyathaitāni sthānānyeṣāṃ cakāra saḥ |
sūryo jalaṃ mahī vāyurvahnirākāśameva ca |
dīkṣito brahmaṇaḥ soma ityetāstanavaḥ kramāt

सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा ।
स्वाहा दिशस्तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम्

suvarcalā tathaivoṣā vikeśī cāparā śivā |
svāhā diśastathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam

सूर्यादीनां द्विजश्रेष्ठ रुद्राद्यैर्नामभिः सह ।
पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु

sūryādīnāṃ dvijaśreṣṭha rudrādyairnāmabhiḥ saha |
patnyaḥ smṛtā mahābhāga tadapatyāni me śṛṇu

एषां सूतिप्रसूतिभ्यामिदमापूरितं जगत्

eṣāṃ sūtiprasūtibhyāmidamāpūritaṃ jagat

शनैश्चरस्तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः ।
स्कन्दः सर्गोऽथ सन्तानो बुधश्चानुक्रमात्सुताः

śanaiścarastathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ |
skandaḥ sargo'tha santāno budhaścānukramātsutāḥ

एवंप्रकारो रुद्रोऽसौ सतीं भार्यामनिन्दिताम् ।
उपयेमे दुहितरं दक्षस्यैव प्रजापतेः

evaṃprakāro rudro'sau satīṃ bhāryāmaninditām |
upayeme duhitaraṃ dakṣasyaiva prajāpateḥ

दक्षकोपाच्च तत्याज स सती स्वकलेवरम् ।
हिमवद्दुहित साभून्मेनायां द्विजसत्तम

dakṣakopācca tatyāja sa satī svakalevaram |
himavadduhita sābhūnmenāyāṃ dvijasattama

उपयेमे पुनश्चोमामनन्यां भगवान्हरः

upayeme punaścomāmananyāṃ bhagavānharaḥ

देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत ।
श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या

devau dhātṛvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata |
śriyaṃ ca devadevasya patnī nārāyaṇasya yā

क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयतेऽमृतमन्थने ।
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्येतदाह कथं भवात्

kṣīrābdhau śrīḥ samutpannā śrūyate'mṛtamanthane |
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannetyetadāha kathaṃ bhavāt

नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीरनपायिनि ।
यथा सर्वगतो विष्णुस्तथैवेयं द्विजोत्तम

nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīranapāyini |
yathā sarvagato viṣṇustathaiveyaṃ dvijottama

अर्थो विष्णुरियं वाणी नीतिरेषा नयो हरिः ।
बोधो विष्णुरियं बुद्धिर्धर्मोऽसौ सत्क्रिया त्वियम्

artho viṣṇuriyaṃ vāṇī nītireṣā nayo hariḥ |
bodho viṣṇuriyaṃ buddhirdharmo'sau satkriyā tviyam

स्त्रष्टा विष्णुरियं सृष्टिः श्रीर्भूमिर्भूधरो हरिः ।
सन्तोषो भगवाल्लङ्क्ष्मीस्तुष्टिर्मैत्रेय शाश्वती

straṣṭā viṣṇuriyaṃ sṛṣṭiḥ śrīrbhūmirbhūdharo hariḥ |
santoṣo bhagavāllaṅkṣmīstuṣṭirmaitreya śāśvatī

इच्छा श्रीर्भगवान्कामो यज्ञोऽसौ दक्षिणा त्वियम् ।
आज्याहुतिरसौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः

icchā śrīrbhagavānkāmo yajño'sau dakṣiṇā tviyam |
ājyāhutirasau devī puroḍāśo janārdanaḥ

पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशौ मधुसूदनः ।
चितिर्लक्ष्मीर्हरिर्यूप इध्मा श्रीर्भगवान्कुशः

patnīśālā mune lakṣmīḥ prāgvaṃśau madhusūdanaḥ |
citirlakṣmīrhariryūpa idhmā śrīrbhagavānkuśaḥ

सामास्वरूपी भगवानुद्गीतिः कमलालया ।
स्वाहा लक्ष्मीर्जगन्नाथो वासुदेवो हुता शनः

sāmāsvarūpī bhagavānudgītiḥ kamalālayā |
svāhā lakṣmīrjagannātho vāsudevo hutā śanaḥ

शङ्करो भगवाञ्छौरिर्गौरीलक्ष्मीर्द्विजोत्तम ।
मैत्रेय केशवः सूर्यस्तत्प्रभा कमलालया

śaṅkaro bhagavāñchaurirgaurīlakṣmīrdvijottama |
maitreya keśavaḥ sūryastatprabhā kamalālayā

विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा ।
द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुरवकाशोतिविस्तरः

viṣṇuḥ pitṛgaṇaḥ padmā svadhā śāśvatapuṣṭidā |
dyauḥ śrīḥ sarvātmako viṣṇuravakāśotivistaraḥ

शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस्तथैवानपायिनी ।
धृतिर्लक्ष्मीर्जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः

śaśāṅkaḥ śrīdharaḥ kāntiḥ śrīstathaivānapāyinī |
dhṛtirlakṣmīrjagacceṣṭā vāyuḥ sarvatrago hariḥ

जलधिर्द्विजगोविन्दस्तद्वेला श्रीर्महामुने ।
लक्ष्मीस्वरूपमिन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः

jaladhirdvijagovindastadvelā śrīrmahāmune |
lakṣmīsvarūpamindrāṇī devendro madhusūdanaḥ

यमश्चक्रधरः साक्षाद्धूमोर्णा कमलालया ।
ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयमेव धनेश्वरः

yamaścakradharaḥ sākṣāddhūmorṇā kamalālayā |
ṛddhiḥ śrīḥ śrīdharo devaḥ svayameva dhaneśvaraḥ

गौरी लक्ष्मीमंहाबागा केशवो वरुणः स्वयम् ।
श्रीर्देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर्हरिः

gaurī lakṣmīmaṃhābāgā keśavo varuṇaḥ svayam |
śrīrdevasenā viprendra devasenāpatirhariḥ

अवष्टंभो गदापाणिः शक्तिर्लक्ष्मीर्द्विजोत्तम ।
काष्ठा लक्ष्मीर्निमेषोऽसौ मुहूर्तोऽसौ कला त्वियम्

avaṣṭaṃbho gadāpāṇiḥ śaktirlakṣmīrdvijottama |
kāṣṭhā lakṣmīrnimeṣo'sau muhūrto'sau kalā tviyam

ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपोऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ।
लताभूता जगन्माता श्रीर्विष्णुर्द्रुमसंज्ञितः

jyotsnā lakṣmīḥ pradīpo'sau sarvaḥ sarveśvaro hariḥ |
latābhūtā jaganmātā śrīrviṣṇurdrumasaṃjñitaḥ

विभावरी श्रीर्दिवसो देवचक्रगदाधरः ।
वरप्रदो वरो विष्णुर्वधूः पद्मवनाल या

vibhāvarī śrīrdivaso devacakragadādharaḥ |
varaprado varo viṣṇurvadhūḥ padmavanāla yā

नदस्वरूपी भगवाञ्छ्रीर्नदीरूपसंस्थिता ।
ध्वजश्च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया

nadasvarūpī bhagavāñchrīrnadīrūpasaṃsthitā |
dhvajaśca puṇḍarīkākṣaḥ patākā kamalālayā

तृष्णा लक्ष्मीर्जगन्नाथो लोभो नारायणः परः ।
रती रागश्च मैत्रेय लक्ष्मीर्गोविन्द एव च

tṛṣṇā lakṣmīrjagannātho lobho nārāyaṇaḥ paraḥ |
ratī rāgaśca maitreya lakṣmīrgovinda eva ca

किं चातिबहुनोक्तेन संक्षेपेणेदमुच्यते

kiṃ cātibahunoktena saṃkṣepeṇedamucyate

देवतिर्यङ्मनुष्यादौ पुन्नामा भगवान्हरिः ।
स्त्रीनाम्नी श्रीश्च विज्ञेया नानयोर्विद्यते परम्

devatiryaṅmanuṣyādau punnāmā bhagavānhariḥ |
strīnāmnī śrīśca vijñeyā nānayorvidyate param