अध्याय 7: मानसपुत्र, रुद्र, मनु और चार प्रलय

ततोभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः ।
तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः करणैः सह ।
क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्य स्यः धीमतः

tatobhidhyāyatastasya jajñire mānasāḥ prajāḥ |
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ karaṇaiḥ saha |
kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyasya syaḥ dhīmataḥ

ते सर्वे समावर्तन्त ये मया प्रागुदाहताः ।
देवाद्याः स्थावरान्ताश्च त्रैगुण्यविषये स्थिताः

te sarve samāvartanta ye mayā prāgudāhatāḥ |
devādyāḥ sthāvarāntāśca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ

एवंभूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च

evaṃbhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः ।
अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सदृशानात्मनोऽसृजत्

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ |
athānyānmānasānputrānsadṛśānātmano'sṛjat

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुमङ्गिरसं तथा ।
मरीचिं दक्षमत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान्

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumaṅgirasaṃ tathā |
marīciṃ dakṣamatriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ

ख्यातिं भूतिं च संभूतिं क्षमां प्रीतिं तथैव च ।
सन्नतिं च तथैवोर्जमनसूयां तथैव च

khyātiṃ bhūtiṃ ca saṃbhūtiṃ kṣamāṃ prītiṃ tathaiva ca |
sannatiṃ ca tathaivorjamanasūyāṃ tathaiva ca

प्रसूतिं च ततः सृष्ट्वा ददौ तेषां महात्मनाम् ।
पत्न्यो भवध्व मित्युक्त्वा तेषामेव तु दत्तवान्

prasūtiṃ ca tataḥ sṛṣṭvā dadau teṣāṃ mahātmanām |
patnyo bhavadhva mityuktvā teṣāmeva tu dattavān

सनन्दनादयो ये च पूर्वसृष्टास्तु वेधसा ।
न ते लोकेष्वसज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते

sanandanādayo ye ca pūrvasṛṣṭāstu vedhasā |
na te lokeṣvasajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te

सर्वे तेऽभ्या गतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः ।
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनाः

sarve te'bhyā gatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ |
teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanāḥ

ब्रह्मणोभून्महान् क्रोधस्त्रैलोक्यदहनक्षमः ।
तस्य क्रोधात्स मुद्भूतज्वालामालातिदीपितम् ।
ब्रह्मणोभूत्तदा सर्वं त्रैलोक्यमखिलं मुने

brahmaṇobhūnmahān krodhastrailokyadahanakṣamaḥ |
tasya krodhātsa mudbhūtajvālāmālātidīpitam |
brahmaṇobhūttadā sarvaṃ trailokyamakhilaṃ mune

भ्रकुटीकुटिलात्तस्य ललाटात्क्रोधदीपितात् ।
समुत्पन्न स्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः

bhrakuṭīkuṭilāttasya lalāṭātkrodhadīpitāt |
samutpanna stadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ

अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिशरीरवान् ।
विभजात्मानमित्युक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः

ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo'tiśarīravān |
vibhajātmānamityuktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ

तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् ।
विभेदपुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः

tathoktosau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot |
vibhedapuruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ

सौम्यासौम्योस्तदाशान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः ।
विभेद बहुधा देवाः स्वरूपैरसितैः सितैः

saumyāsaumyostadāśāntāśāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ |
vibheda bahudhā devāḥ svarūpairasitaiḥ sitaiḥ

ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभु ।
आत्मानमेव कृत वान्प्रजापाल्ये मनुं द्विज

tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhu |
ātmānameva kṛta vānprajāpālye manuṃ dvija

शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्पषाम् ।
स्वायंभुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः

śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalpaṣām |
svāyaṃbhuvo manurdevaḥ patnītve jagṛhe prabhuḥ

तस्मात्तु पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम्

tasmāttu puruṣāddevī śatarūpā vyajāyata |
priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam

कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् ।
ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा

kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam |
dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे सदक्षिणः ।
पुत्रो यज्ञे महाभाग दम्पत्योर्मिथुनं ततः

prajāpatiḥ sa jagrāha tayorjajñe sadakṣiṇaḥ |
putro yajñe mahābhāga dampatyormithunaṃ tataḥ

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे ।
यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire |
yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuve manau

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिस्तथा ।
ससर्ज कन्यास्तासां च सम्यङ्नामानि मे शृणु

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaścatastro viṃśatistathā |
sasarja kanyāstāsāṃ ca samyaṅnāmāni me śṛṇu

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिर्मेधा पुष्टिस्तथा क्रिया ।
बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭirmedhā puṣṭistathā kriyā |
buddhirlajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ।
ताभ्यः शिष्टयवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ |
tābhyaḥ śiṣṭayavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।
सन्ततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā |
santatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

भृतुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः ।
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा

bhṛturbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ |
pulastyaḥ pulahaścaiva kratuścarṣivarastathā

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम ।
ख्यात्याद्य जगृहुः कन्या मुनयो मुनि सत्तम

atrirvasiṣṭho vahniśca pitaraśca yathākramama |
khyātyādya jagṛhuḥ kanyā munayo muni sattama

श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् ।
सन्तोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत

śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtirātmajam |
santoṣaṃ ca tathā tuṣṭirlobhaṃ puṣṭirasūyata

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च

medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayameva ca

बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम् ।
व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयता

bodhaṃ buddhistathā lajjā vinayaṃ vapurātmajam |
vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntirasūyatā

सुखं सिद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः ।
कामाद्रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत

sukhaṃ siddhiryaśaḥ kīrtirityete dharmasūnavaḥ |
kāmādratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautramasūyata

हिंसा भार्या त्वधर्मस्य ततो जज्ञे तथानृतम् ।
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां माया जज्ञे च वेदना

hiṃsā bhāryā tvadharmasya tato jajñe tathānṛtam |
kanyā ca nikṛtistābhyāṃ māyā jajñe ca vedanā

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः ।
तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम्

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ |
tayorjajñetha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam

वेदना स्वसूतं चापि दुःखं जज्ञेऽथ रौरवात् ।
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णक्रोधाश्च जज्ञिरे

vedanā svasūtaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt |
mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇakrodhāśca jajñire

दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः ।
नैषां पुत्रोस्ति वै भार्या ते सर्वे ह्यूर्ध्वरेतसः

duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ putrosti vai bhāryā te sarve hyūrdhvaretasaḥ

रौद्राण्येतानिरूपाणि विष्णोर्मुनिवरात्मज ।
नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयान्ति वै

raudrāṇyetānirūpāṇi viṣṇormunivarātmaja |
nityapralayahetutvaṃ jagatosya prayānti vai

दक्षो मरीचिरत्रिश्च भृग्वाद्याश्च प्रजेश्वराः ।
जगत्यत्र महाभाग नित्यसर्गस्य हेतवः

dakṣo marīciratriśca bhṛgvādyāśca prajeśvarāḥ |
jagatyatra mahābhāga nityasargasya hetavaḥ

मनवो मनुपुत्राश्च भूपा वीर्यधराश्च ये ।
सन्मार्गनिरताः शूरास्ते सर्वे स्थितिकारिणः

manavo manuputrāśca bhūpā vīryadharāśca ye |
sanmārganiratāḥ śūrāste sarve sthitikāriṇaḥ

येयं नित्या स्थितिर्ब्रह्मन्नित्यसर्गस्तथेरितः ।
नित्याभावश्च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम्

yeyaṃ nityā sthitirbrahmannityasargastatheritaḥ |
nityābhāvaśca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām

सर्गस्थितिविनाशांश्च भगवान्मधुसूदनः ।
तैस्तै रूपैरचिन्त्यात्मा करोत्यव्याहतो विभुः

sargasthitivināśāṃśca bhagavānmadhusūdanaḥ |
taistai rūpairacintyātmā karotyavyāhato vibhuḥ

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज ।
नित्यश्च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः

naimittikaḥ prākṛtikastathaivātyantiko dvija |
nityaśca sarvabhūtānāṃ pralayo'yaṃ caturvidhaḥ

ब्रह्मो नैमित्तिकस्तत्र च्छेतेयं जगतीपतिः ।
प्रयाति प्राकृतं चैव ब्रह्मण्डं प्रकृतौ लयम्

brahmo naimittikastatra ccheteyaṃ jagatīpatiḥ |
prayāti prākṛtaṃ caiva brahmaṇḍaṃ prakṛtau layam

ज्ञानादात्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि ।
नित्यः सदैव भूतानां यो विनाशो दिवानिशम्

jñānādātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani |
nityaḥ sadaiva bhūtānāṃ yo vināśo divāniśam

प्रसूतिः प्रकृतेर्या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता ।
दैनन्दिनी तथा प्रोक्ता नान्तरप्रलयादनु

prasūtiḥ prakṛteryā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā |
dainandinī tathā proktā nāntarapralayādanu

भूतान्यनुदिने यत्र जायन्ते मुनिसत्तम ।
नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः

bhūtānyanudine yatra jāyante munisattama |
nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ

एवं सर्वशरीरेषु भगवान्भूतभावनः ।
संस्थितः कुरुते विष्णुरुत्पत्तिस्थितिसंयमान्

evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
saṃsthitaḥ kurute viṣṇurutpattisthitisaṃyamān

सृष्टि स्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु ।
वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं समाः

sṛṣṭi sthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu |
vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ samāḥ

गुणत्रयमयं ह्यतद्ब्रह्यन् शक्तित्रयं महत् ।
योऽतियाति सा यात्येव परं नावर्तते पुनः

guṇatrayamayaṃ hyatadbrahyan śaktitrayaṃ mahat |
yo'tiyāti sā yātyeva paraṃ nāvartate punaḥ