अध्याय 6: चार वर्ण, अन्न और मरणोपरान्त लोक

अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः ।
ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्म तमसृजद्यथा

arvāksrotāstu kathito bhavatā yastu mānuṣaḥ |
brahmanvistarato brūhi brahma tamasṛjadyathā

यथा च वर्णानसृजद्यद्गुणां श्च प्रजापतिः ।
यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्

yathā ca varṇānasṛjadyadguṇāṃ śca prajāpatiḥ |
yacca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ taducyatām

सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षेर्ब्रह्मणो जगत् ।
अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः

satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣerbrahmaṇo jagat |
ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhātprajāḥ

वक्षमो रजसोद्रिक्तास्तथा वै ब्रह्मणोऽभवन् ।
रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः

vakṣamo rajasodriktāstathā vai brahmaṇo'bhavan |
rajasā tamasā caiva samudriktāstathorutaḥ

पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम ।
तमःप्रधानास्ताः सर्वश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः

padbhyāmanyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama |
tamaḥpradhānāstāḥ sarvaścāturvarṇyamidaṃ tataḥ

ब्रह्मणाः क्षत्रिया वेश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः

brahmaṇāḥ kṣatriyā veśyāḥ śūdrāśca dvijasattama |
pādoruvakṣasthalato mukhataśca samudgatāḥ

यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्या चकार वै ।
चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनमुत्तमम्

yajñaniṣpattaye sarvametadbrahyā cakāra vai |
cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanamuttamam

यज्ञैराप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः ।
आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः

yajñairāpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ |
āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ

निष्पाद्यन्ते नरैस्तैस्तु स्वधर्माभिरतैः सदा ।
विशुद्धाचरणैपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

niṣpādyante naraistaistu svadharmābhirataiḥ sadā |
viśuddhācaraṇaipetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ

स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात्प्राप्नुवन्ति नरा मुने ।
यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यान्ति मनुजा द्विज

svargāpavargau mānuṣyātprāpnuvanti narā mune |
yaccābhirucitaṃ sthānaṃ tadyānti manujā dvija

प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थि ताः ।
सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम

prajāstā brahmaṇā sṛṣṭāścāturvarṇyavyavasthi tāḥ |
samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः ।
शुद्धान्तः करणाः शुद्धाः कर्मानुष्ठा ननिर्मलाः

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ |
śuddhāntaḥ karaṇāḥ śuddhāḥ karmānuṣṭhā nanirmalāḥ

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धेन्तःसंस्थिते हरौ ।
सुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति बिल्वाख्यं येन तत्पदम्

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhentaḥsaṃsthite harau |
suddhajñānaṃ prapaśyanti bilvākhyaṃ yena tatpadam

ततः कालात्म को योऽसौ स चांशः कथितो हरेः ।
स पातयत्यघं घोरमल्पमल्पाल्पसारवत्

tataḥ kālātma ko yo'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ |
sa pātayatyaghaṃ ghoramalpamalpālpasāravat

अधर्मबीजमुद्भुतं तमोलोभसमुद्भवम् ।
प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकमसाधकम्

adharmabījamudbhutaṃ tamolobhasamudbhavam |
prajāsu tāsu maitreya rāgādikamasādhakam

ततः सा सहजा सिद्धस्तासां नातीव जायते ।
रसोल्लासादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवन्ति याः

tataḥ sā sahajā siddhastāsāṃ nātīva jāyate |
rasollāsādayaścānyāḥ siddhayoṣṭau bhavanti yāḥ

तासु क्षीणास्वशेषासु वर्धमाने च पातके ।
द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवन्ति ततः प्रजाः

tāsu kṣīṇāsvaśeṣāsu vardhamāne ca pātake |
dvandvābhibhavaduḥkhārtāstā bhavanti tataḥ prajāḥ

ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्धान्वं पार्वतमौदकम् ।
कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादिकम्

tato durgāṇi tāścakrurdhānvaṃ pārvatamaudakam |
kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādikam

गृहीणि च यथान्यायं तेषु चकुः पुरादिषु ।
शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते

gṛhīṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakuḥ purādiṣu |
śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate

प्रतीकारमिमं कत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः ।
वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

pratīkāramimaṃ katvā śītādestāḥ prajāḥ punaḥ |
vārtopāyaṃ tataścakrurhastasiddhiṃ ca karmajām

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणवस्तिलाः ।
प्रियङ्गवो ह्युदा राश्च कोरदूषाः सतीनकाः

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇavastilāḥ |
priyaṅgavo hyudā rāśca koradūṣāḥ satīnakāḥ

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलात्थकाः ।
आढक्यश्चणकाश्चैव शणाः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulātthakāḥ |
āḍhakyaścaṇakāścaiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने ।
ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune |
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyāścaturdaśa

व्रीहयःसयवा माषा गोधूमाश्चाणव स्तिलाः ।
प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः

vrīhayaḥsayavā māṣā godhūmāścāṇava stilāḥ |
priyaṅgusaptamā hyete aṣṭamāstu kulatthakāḥ

श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः ।
तथा वेणुयवाः प्रोक्तस्तथा मर्कटका मुने

śyāmākāstvatha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ |
tathā veṇuyavāḥ proktastathā markaṭakā mune

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश ।
यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस्तथासां हेतुरुत्तमः

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa |
yajñaniṣpattaye yajñastathāsāṃ heturuttamaḥ

एताश्च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् ।
परावरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वेत

etāśca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param |
parāvaravidaḥ prājñāstato yajñānvitanveta

अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम ।
उपकारकरं पुंसां क्रियमाणा घशान्तिदम्

ahanyahanyanuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama |
upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇā ghaśāntidam

येषां तु कालसृषोऽसौ पापबन्दुर्महामुने ।
चेतःसु ववृधे चक्रुस्ते न यज्ञेषु मानसम्

yeṣāṃ tu kālasṛṣo'sau pāpabandurmahāmune |
cetaḥsu vavṛdhe cakruste na yajñeṣu mānasam

वेदवादांस्तथा वेदान्यज्ञ कर्मादिकं च यत् ।
तत्सर्वं निन्दयामासुर्यज्ञव्यासेधकारिणः

vedavādāṃstathā vedānyajña karmādikaṃ ca yat |
tatsarvaṃ nindayāmāsuryajñavyāsedhakāriṇaḥ

प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः ।
दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ |
durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ

संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः ।
सर्यादां स्थापयामास यथास्थानं यथागुणम्

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ |
saryādāṃ sthāpayāmāsa yathāsthānaṃ yathāguṇam

वर्णा नामाश्रमाणां च धर्मधर्मभृतां वर ।
लोकांश्च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

varṇā nāmāśramāṇāṃ ca dharmadharmabhṛtāṃ vara |
lokāṃśca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām

प्रजापत्यं ब्रह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ।
स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रमेष्वनिवर्तताम्

prajāpatyaṃ brahmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām |
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrameṣvanivartatām

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तिनाम् ।
गान्धर्वं शूद्रजातीनां.परिचर्यानुवर्तिनाम्

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamanuvartinām |
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ.paricaryānuvartinām

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām |
smṛtaṃ teṣāṃ tu yatsthānaṃ tadeva guruvāsinām

सप्तर्षिणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मसंज्ञितम्

saptarṣiṇāṃ tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmasaṃjñitam

योगिनाममृतं स्थानं स्वात्मसंतोषकारिणाम्

yogināmamṛtaṃ sthānaṃ svātmasaṃtoṣakāriṇām

एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनश्च ये ।
तेषां तु परमं स्थानं यत्तत्पश्यन्ति सूरयः

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yoginaśca ye |
teṣāṃ tu paramaṃ sthānaṃ yattatpaśyanti sūrayaḥ

गत्वागत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।
अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः

gatvāgatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ |
adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ ।
असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिकम्

tāmistramandhatāmistraṃ mahārauravarauravau |
asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtramavīcikam

विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम् ।
स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश्च ये

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāghātakāriṇām |
sthānametatsamākhyātaṃ svadharmatyāginaśca ye