अध्याय 5: नौ प्रकार की सृष्टि और पहले प्राणी

यथा ससर्ज देवोऽसौ देवर्षिपितृदानवान् ।
मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन्भूव्योमसलिलौकसः

yathā sasarja devo'sau devarṣipitṛdānavān |
manuṣyatiryagvṛkṣādīnbhūvyomasalilaukasaḥ

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रू पं च जगद्द्विज ।
सर्गादौ सृष्टवान्ब्रह्मा तन्ममाचक्ष्व कृत्स्नशः

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrū paṃ ca jagaddvija |
sargādau sṛṣṭavānbrahmā tanmamācakṣva kṛtsnaśaḥ

मैत्रेय कथयाम्येतच्छृणुष्व सुसमाहितः ।
यथा ससर्ज देवोसौ देवादीनखिलान्विभुः

maitreya kathayāmyetacchṛṇuṣva susamāhitaḥ |
yathā sasarja devosau devādīnakhilānvibhuḥ

सृष्टिं चिंतय तस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ।
अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः

sṛṣṭiṃ ciṃtaya tastasya kalpādiṣu yathā purā |
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ

तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः ।
अविद्या पंचपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

tamomoho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ |
avidyā paṃcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतो प्रतिबोधवान् ।
बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः

pañcadhā'vasthitaḥ sargo dhyāyato pratibodhavān |
bahiranto'prakāśaśca saṃvṛtātmā nagātmakaḥ

मुख्या नगा यतः प्रोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्

mukhyā nagā yataḥ proktā mukhyasargastatastvayam

तं दृष्ट्वाऽसाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः

taṃ dṛṣṭvā'sādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ

तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतोभ्यवर्त्तत ।
यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिस्स तिर्यक्स्रोतास्ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataḥ sargastiryakstrotobhyavarttata |
yasmāttiryakpravṛttissa tiryaksrotāstataḥ smṛtaḥ

पश्वादयस्ते विख्यातास्तमःप्राया ह्यवेदिनः ।
उत्पथग्राहिणश्चैव तेऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

paśvādayaste vikhyātāstamaḥprāyā hyavedinaḥ |
utpathagrāhiṇaścaiva te'jñāne jñānamāninaḥ

अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः ।
अतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च परस्परम्

ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ |
ataḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca parasparam

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोऽभवत् ।
ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु सात्त्विकोर्ध्वमवर्त्तत

tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyatonyastato'bhavat |
ūrdhvasrotāstṛtīyastu sāttvikordhvamavarttata

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः

te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ |
prakāśā bahirantaśca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ

तुष्टात्मानस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु स स्मृतः ।
तस्मिन्सर्गेभवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा

tuṣṭātmānastṛtīyastu devasargastu sa smṛtaḥ |
tasminsargebhavatprītirniṣpanne brahmaṇastadā

ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्
असाधकांस्तु ताञ्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसम्भवान्

tatonyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam
asādhakāṃstu tāñjñātvā mukhyasargādisambhavān

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः ।
प्रादुर्बभूव चाव्यक्तादर्वाक्स्रोतास्तु साधकः

tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ |
prādurbabhūva cāvyaktādarvāksrotāstu sādhakaḥ

यस्मादर्वाग्व्यवर्त्तन्त ततोर्वाक्स्रोतसस्तु ते ।
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रि क्ता रजोधिकाः

yasmādarvāgvyavarttanta tatorvāksrotasastu te |
te ca prakāśabahulāstamodri ktā rajodhikāḥ

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ |
prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāstu te

इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र मुनिसत्तम ।
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

ityete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍatra munisattama |
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

तन्मात्राणां द्वितीयश्च भूतसर्गो हि स स्मृतः ।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रि यकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyaśca bhūtasargo hi sa smṛtaḥ |
vaikārikastṛtīyastu sarga aindri yakaḥ smṛtaḥ

इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ।
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ |
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तैर्यग्योन्यः स उच्यते ।
तदूर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु संस्मृतः

tiryaksrotāstu yaḥ proktastairyagyonyaḥ sa ucyate |
tadūrdhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu saṃsmṛtaḥ

ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tato'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ।
पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ |
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।
इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ |
ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः ।
सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ |
sṛjato jagadīśasya kimanyacchrotumicchasi

संक्षेपात्कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया ।
विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम

saṃkṣepātkathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā |
vistarācchrotumicchāmi tvatto munivarottama

कर्मभिर्भाविताः पूर्वैः कुशलाः कुशलैस्तुताः ।
ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः

karmabhirbhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalāḥ kuśalaistutāḥ |
khyātyā tayā hyanirmuktāḥ saṃhāre hyupasaṃhṛtāḥ

स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः ।
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तु ताः

sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā brahmaṃścaturvidhāḥ |
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstu tāḥ

ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् ।
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṭayam |
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

युक्तात्मनस्तमोमात्रा ह्युद्रि क्ताऽभूत्प्रजापतेः ।
सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः

yuktātmanastamomātrā hyudri ktā'bhūtprajāpateḥ |
sisṛkṣorjaghanātpūrvamasurā jajñire tataḥ

उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् ।
सा तु व्यक्ता तनुस्तेन मैत्रेयाभूद्विभावरी

utsasarja tatastāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum |
sā tu vyaktā tanustena maitreyābhūdvibhāvarī

सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमाप ततः सुराः ।
सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विजः

sisṛkṣuranyadehasthaḥ prītimāpa tataḥ surāḥ |
sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvijaḥ

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद्दिनम् ।
ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवता दिवा

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam |
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् ।
पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे

sattvamātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum |
pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire

उत्ससर्ज ततस्तां तु पितॄन्सृष्ट्वापि स प्रभुः ।
सा चोत्सृष्टाभवत्संध्या दिननक्तान्तरस्थिता

utsasarja tatastāṃ tu pitṝnsṛṣṭvāpi sa prabhuḥ |
sā cotsṛṣṭābhavatsaṃdhyā dinanaktāntarasthitā

रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः ।
रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम

rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ |
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ।
ज्योत्स्ना समभवत्सापि प्राक्सन्ध्या याऽभिधीयते

tāmapyāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ |
jyotsnā samabhavatsāpi prāksandhyā yā'bhidhīyate

ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा ।
मैत्रेय संध्यासमये तस्मादेते भवन्ति वै

jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitarastathā |
maitreya saṃdhyāsamaye tasmādete bhavanti vai

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः ।
ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni vai prabhoḥ |
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu

रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुम् ।
ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कामस्तया ततः

rajomātrātmikāmeva tatonyāṃ jagṛhe tanum |
tataḥ kṣudbrahmaṇo jātā jajñe kāmastayā tataḥ

क्षुत्क्षामानन्धकारेथ सोसृजद्भगवांस्ततः ।
विरूपाः श्मश्रुला जातास्तेभ्यधावंस्ततः प्रभुम्

kṣutkṣāmānandhakāretha sosṛjadbhagavāṃstataḥ |
virūpāḥ śmaśrulā jātāstebhyadhāvaṃstataḥ prabhum

मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्तं राक्षसास्तु ते ।
ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात्

maivaṃ bho rakṣyatāmeṣa yairuktaṃ rākṣasāstu te |
ūcuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu jakṣaṇāt

अप्रियेण तु तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्तवेधसः ।
हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः

apriyeṇa tu tāndṛṣṭvā keśāḥ śīryantavedhasaḥ |
hīnāśca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ

सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः ।
ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे ।
वर्णेन कपिशेनोग्रभूतास्ते पिशिताशनाः

sarpaṇātte'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ |
tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame |
varṇena kapiśenograbhūtāste piśitāśanāḥ

ध्यायतोंगात्समुत्पन्ना गन्धर्वास्तस्य तत्क्षणात् ।
पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते द्विज

dhyāyatoṃgātsamutpannā gandharvāstasya tatkṣaṇāt |
pibanto jajñire vācaṃ gandharvāstena te dvija

एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्म तच्छक्तिचोदितः ।
ततः स्वच्छन्दतोन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्

etāni sṛṣṭvā bhagavānbrahma tacchakticoditaḥ |
tataḥ svacchandatonyāni vayāṃsi vayaso'sṛjat

अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजाः स सृष्टवान् ।
सृष्टवानुदराद्गाश्च पार्श्वभ्यां च प्रजापतिः

avayo vakṣasaścakre mukhatojāḥ sa sṛṣṭavān |
sṛṣṭavānudarādgāśca pārśvabhyāṃ ca prajāpatiḥ

पद्भ्यां चाश्वान्समातङ्गान्रासभान्गवयान्मृगान् ।
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्याश्च जातयः

padbhyāṃ cāśvānsamātaṅgānrāsabhāngavayānmṛgān |
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅkūnanyāśca jātayaḥ

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम ।
सृष्ट्वापश्चौषधीः सम्यग्युयोजस तदाध्वरे

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire |
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama |
sṛṣṭvāpaścauṣadhīḥ samyagyuyojasa tadādhvare

गौरजः पुरुषो मेषश्चाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एतान्ग्राम्यान्पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे

gaurajaḥ puruṣo meṣaścāśvāśvataragardabhāḥ |
etāngrāmyānpaśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me

श्वापदा द्विखुरा हस्ती वानराः पक्षिपंचमाः ।
औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

śvāpadā dvikhurā hastī vānarāḥ pakṣipaṃcamāḥ |
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्सोमं रथन्तरम् ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatraṃ ca ṛcaścaiva trivṛtsomaṃ rathantaram |
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पंचदशं तथा ।
बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ paṃcadaśaṃ tathā |
bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā |
vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च ।
अनुष्टुभं च वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca |
anuṣṭubhaṃ ca vairājamuttarādasṛjanmukhāt

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire |
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃśca prajāpatiḥ

ततः पुनः ससर्जादौ संकल्पस्य पितामहः ।
यक्षान् पिशाचान्गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान्

tataḥ punaḥ sasarjādau saṃkalpasya pitāmahaḥ |
yakṣān piśācāngandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजंगमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān |
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇujaṃgamam

तत्ससर्ज तदा ब्रह्म भगवानादिकृत्प्रभुः ।
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

tatsasarja tadā brahma bhagavānādikṛtprabhuḥ |
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire |
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्मधर्मावृतानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmadharmāvṛtānṛte |
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

इन्द्रि यार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः ।
नानात्वं विनियोगं च धातैवं व्यसृजत्स्वयम्

indri yārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ |
nānātvaṃ viniyogaṃ ca dhātaivaṃ vyasṛjatsvayam

नाम रूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapaṃcanam |
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै ।
तथा नियोगयोग्यानि ह्यन्येषामपि सोऽकरोत्

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai |
tathā niyogayogyāni hyanyeṣāmapi so'karot

यथर्तुष्वृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्य ये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi parya ye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनःपुनः ।
सिसृक्षाशक्तियुक्तोसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः

karotyevaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥpunaḥ |
sisṛkṣāśaktiyuktosau sṛjyaśaktipracoditaḥ