अध्याय 4: वराहरूप भगवान पृथ्वी का उद्धार करते हैं

ब्रह्मानारायणाख्योऽसौ कल्पादौ भगवान्यथा ।
ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने

brahmānārāyaṇākhyo'sau kalpādau bhagavānyathā |
sasarja sarvabhūtāni tadācakṣva mahāmune

प्रजाः ससर्ज भगवान्ब्रह्मा नारायणात्मकः ।
प्रजापतिपतिर्देवो यथा तन्मे निशामय

prajāḥ sasarja bhagavānbrahmā nārāyaṇātmakaḥ |
prajāpatipatirdevo yathā tanme niśāmaya

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः ।
सत्त्वोद्रि क्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत

atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ |
sattvodri ktastathā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata

नारायणः परोऽचिन्त्यः परोषामपि स प्रभुः ।
ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसम्भवः

nārāyaṇaḥ paro'cintyaḥ paroṣāmapi sa prabhuḥ |
brahmasvarūpī bhagavānanādiḥ sarvasambhavaḥ

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति ।
ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

तोयान्तःस्थां महीं ज्ञात्वा जगत्येकार्णवीकृते ।
अनुमानात्तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

toyāntaḥsthāṃ mahīṃ jñātvā jagatyekārṇavīkṛte |
anumānāttaduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ

अकरोत्स्वतनूमन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ।
सत्स्यकूर्मादिकां तद्वद्वाराहं वरुरास्थितः

akarotsvatanūmanyāṃ kalpādiṣu yathā purā |
satsyakūrmādikāṃ tadvadvārāhaṃ varurāsthitaḥ

वेदयज्ञमयं रूपमश्षोजगतः स्थितौ ।
स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

vedayajñamayaṃ rūpamaśṣojagataḥ sthitau |
sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ

जनलोकगतैस्सिद्धैस्सनकाद्यैरभिष्टुतः ।
प्रविवेश तदा तोयमात्माधारो धराधरः

janalokagataissiddhaissanakādyairabhiṣṭutaḥ |
praviveśa tadā toyamātmādhāro dharādharaḥ

निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालातलमागतम् ।
तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुन्धरा

nirīkṣya taṃ tadā devī pātālātalamāgatam |
tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasundharā

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष शंखचक्रगदाधर ।
मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोऽहं पूर्वमुत्थिता

namaste puṇḍarīkākṣa śaṃkhacakragadādhara |
māmuddharāsmādadya tvaṃ tvatto'haṃ pūrvamutthitā

त्वयाहमुद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन ।
तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्यश्षोतः

tvayāhamuddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana |
tathānyāni ca bhūtāni gaganādīnyaśṣotaḥ

नमस्ते परमात्मात्मन्पुरुषात्मन्नमोस्तु ते ।
प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः

namaste paramātmātmanpuruṣātmannamostu te |
pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ

त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् ।
सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रा त्मरूपधृक्

tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt |
sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrā tmarūpadhṛk

सम्भक्षयित्वा सकलं जगत्येकार्णवीकृते ।
श्षोए त्वमेव गोविंद चिन्त्यमानो मनीषिभिः

sambhakṣayitvā sakalaṃ jagatyekārṇavīkṛte |
śṣoe tvameva goviṃda cintyamāno manīṣibhiḥ

भवतो यत्परं तत्त्वं तन्न जानाति कश्चन ।
अवतारेषु यद्रू पं तदर्चन्ति दिवौकसः

bhavato yatparaṃ tattvaṃ tanna jānāti kaścana |
avatāreṣu yadrū paṃ tadarcanti divaukasaḥ

त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः ।
वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति

tvāmārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ |
vāsudevamanārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati

यत्किंचिन्मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः ।
बुद्ध्या च यत्परिच्छेद्यं तद्रू पमखिलं तव

yatkiṃcinmanasā grāhyaṃ yadgrāhyaṃ cakṣurādibhiḥ |
buddhyā ca yatparicchedyaṃ tadrū pamakhilaṃ tava

त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वत्समाश्रया ।
माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम्

tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvatsamāśrayā |
mādhavīmiti lokoyamabhidhatte tato hi mām

जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय ।
जयाऽनन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो

jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya |
jayā'nanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho

परापरात्मन्विश्वात्मञ्जय यज्ञपतेऽनघ ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमॐकारस्त्वमग्नयः

parāparātmanviśvātmañjaya yajñapate'nagha |
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamaoṃkārastvamagnayaḥ

त्वं वेदास्त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे ।
सूर्यादयो ग्रहास्तारा नक्षत्राण्यखितं जगत्

tvaṃ vedāstvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare |
sūryādayo grahāstārā nakṣatrāṇyakhitaṃ jagat

मूर्तामूर्तमदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम ।
यच्चोक्तं यच्च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर ।
तत्सर्वं त्वं नमस्तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः

mūrtāmūrtamadṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca puruṣottama |
yaccoktaṃ yacca naivoktaṃ mayātra parameśvara |
tatsarvaṃ tvaṃ namastubhyaṃ bhūyobhūyo namonamaḥ

एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या धरणीधरः ।
सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम्

evaṃ saṃstūyamānastu pṛthivyā dharaṇīdharaḥ |
sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam

ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः ।
रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ |
rasātalādutpalapatrasannibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संभवाम्भो जनलोकसंश्रयान् ।
प्रक्षालयामास हि तान्महाद्युतीन् सनान्दनादीनपकल्मषान् मुनीन्

uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃbhavāmbho janalokasaṃśrayān |
prakṣālayāmāsa hi tānmahādyutīn sanāndanādīnapakalmaṣān munīn

प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षतरसातलेऽधः कृतशब्दसन्तति ।
श्वासानिलास्ताः परितः प्रयांति सिद्धा जने ये नियता वसन्ति

prayānti toyāni khurāgravikṣatarasātale'dhaḥ kṛtaśabdasantati |
śvāsānilāstāḥ paritaḥ prayāṃti siddhā jane ye niyatā vasanti

उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्र कुक्षेर्महावराहस्य महीं विगृह्य ।
विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति

uttiṣṭhatastasya jalārdra kukṣermahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya |
vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti

तं तुष्टुवुस्तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः ।
सनन्दनाद्या ह्यतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम्

taṃ tuṣṭuvustoṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ |
sanandanādyā hyatinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam

जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशंखधरासिचक्रधृक् ।
प्रसूतिनाशस्थितिहेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्

jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṃkhadharāsicakradhṛk |
prasūtināśasthitiheturīśvarastvameva nānyatparamaṃ ca yatpadam

पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दन्तेषु जज्ञाश्चितयश्च वक्त्रे ।
हुताशजिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव

pādeṣu vedāstava yūpadaṃṣṭrā danteṣu jajñāścitayaśca vaktre |
hutāśajihvosi tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃstvameva

विलोचने रात्र् यहनी महात्मन्सर्वाश्रयं ब्रह्मपरं शिरस्ते ।
सूक्तान्यश्षोआ णि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव

vilocane rātr yahanī mahātmansarvāśrayaṃ brahmaparaṃ śiraste |
sūktānyaśṣoā ṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva

स्रुक्तुण्डसामस्वरधीरनादप्राग्वंशकायाखिलसत्रसन्धे ।
पूर्तेष्टधर्मश्रवणोसि देव सनातनात्मन्भगवन्प्रसीद

sruktuṇḍasāmasvaradhīranādaprāgvaṃśakāyākhilasatrasandhe |
pūrteṣṭadharmaśravaṇosi deva sanātanātmanbhagavanprasīda

पदक्रमाक्रान्तभुवं भवन्तमादिस्थितं चाक्षरविश्वमूर्ते ।
विश्वस्य विद्मः परमेश्वरोऽसि प्रसीद नाथोसि परावरस्य

padakramākrāntabhuvaṃ bhavantamādisthitaṃ cākṣaraviśvamūrte |
viśvasya vidmaḥ parameśvaro'si prasīda nāthosi parāvarasya

दंष्ट्राग्रविन्यस्तमश्षोमेतद्भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते ।
विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रमिवोढपंकम्

daṃṣṭrāgravinyastamaśṣometadbhūmaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te |
vigāhataḥ padmavanaṃ vilagnaṃ sarojinīpatramivoḍhapaṃkam

द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदन्तरं तद्वपुषा तवैव ।
व्याप्तं जगद्व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम्

dyāvāpṛthivyoratulaprabhāva yadantaraṃ tadvapuṣā tavaiva |
vyāptaṃ jagadvyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam

परमार्थस्त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते ।
तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरम्

paramārthastvamevaiko nānyosti jagataḥ pate |
tavaiṣa mahimā yena vyāptametaccarācaram

यदेतदृश्यते मूर्त्तमेतज्ज्ञानात्मनस्तव ।
भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रू पमयोगिनः

yadetadṛśyate mūrttametajjñānātmanastava |
bhrāntijñānena paśyanti jagadrū pamayoginaḥ

ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः ।
अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे

jñānasvarūpamakhilaṃ jagadetadabuddhayaḥ |
arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave

ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् ।
ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रू पं परमेश्वर

ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasaste'khilaṃ jagat |
jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrū paṃ parameśvara

प्रसीद सर्व सर्वात्मन्भवाय जगतामिमाम् ।
उद्धरोर्वीममेयात्मञ्छन्नो देह्यब्जलोचन

prasīda sarva sarvātmanbhavāya jagatāmimām |
uddharorvīmameyātmañchanno dehyabjalocana

सत्त्वोद्रि क्तोऽसि भगवन् गोविंद पृथिवीमिमाम् ।
समुद्धर भवायेश शन्नो देह्यब्जलोचन

sattvodri kto'si bhagavan goviṃda pṛthivīmimām |
samuddhara bhavāyeśa śanno dehyabjalocana

सर्गप्रवृत्तिर्भवतो जगतामुपकारिणी ।
भवत्वेषा नमस्तेऽस्तु शन्नो देह्यब्जलोचन

sargapravṛttirbhavato jagatāmupakāriṇī |
bhavatveṣā namaste'stu śanno dehyabjalocana

एवं संस्तूयमानस्तु परमात्मा महीधरः ।
उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश्च महाम्भसि

evaṃ saṃstūyamānastu paramātmā mahīdharaḥ |
ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃśca mahāmbhasi

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता ।
विततत्त्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā |
vitatattvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सोचिनोद्गिरीन् ।
यथाविभागं भगवाननादिः परमेश्वरः

tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ socinodgirīn |
yathāvibhāgaṃ bhagavānanādiḥ parameśvaraḥ

प्राक्यसर्गदग्धानखिलान्पर्वतान्पृथिवीतले ।
अमोघेन प्रभावेण ससर्जामोघवाञ्छितः

prākyasargadagdhānakhilānparvatānpṛthivītale |
amoghena prabhāveṇa sasarjāmoghavāñchitaḥ

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथम् ।
भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्

bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpānyathātatham |
bhūrādyāṃścaturo lokānpūrvavatsamakalpayat

ब्रह्मरूपधरो देवस्ततोऽसौ रजसा वृतः ।
चकार सृष्टिं भगवांश्चतुर्वक्त्रधरो हरिः

brahmarūpadharo devastato'sau rajasā vṛtaḥ |
cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃścaturvaktradharo hariḥ

निमित्तमात्रमेवाऽसौ सृज्यानां सर्गकर्मणि ।
प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः

nimittamātramevā'sau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi |
pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ

निमित्तमात्रं मुक्त्वैवं नान्यत्किंचिदपेक्षते ।
नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम्

nimittamātraṃ muktvaivaṃ nānyatkiṃcidapekṣate |
nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām