अध्याय 3: काल का परिमाण और ब्रह्मा की आयु

निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः ।
कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपगम्यते

nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpyamalātmanaḥ |
kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo'bhyupagamyate

शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः ।
यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः ।
भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता

śaktayaḥ sarvabhāvānāmacintyajñānagocarāḥ |
yato'to brahmaṇastāstu sargādyā bhāvaśaktayaḥ |
bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā

तन्निबोध यथा सर्गे भगवान्सम्प्रवर्त्तते ।
नारायणाख्यो भगवान्ब्रह्म लोकपितामहः

tannibodha yathā sarge bhagavānsampravarttate |
nārāyaṇākhyo bhagavānbrahma lokapitāmahaḥ

उप्तन्नः प्रोच्यते विद्वन्नित्यमेवोपचारतः

uptannaḥ procyate vidvannityamevopacārataḥ

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् ।
तत्पराख्यं तदर्द्ध च परार्द्धमभिधीयते

nijena tasya mānena āyurvarṣaśataṃ smṛtam |
tatparākhyaṃ tadarddha ca parārddhamabhidhīyate

कालस्वरूपं विष्णोश्च यन्मयोक्तं तवानघ ।
तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम्

kālasvarūpaṃ viṣṇośca yanmayoktaṃ tavānagha |
tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणामचराश्च ये ।
भूभूभृत्सागरादीनामशेषाणां च सत्तम

anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇāmacarāśca ye |
bhūbhūbhṛtsāgarādīnāmaśeṣāṇāṃ ca sattama

काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम ।
काष्ठा पत्र्चदशाख्याता निमेषा मनिसत्तम ।
काष्ठा त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्तिको विधिः

kāṣṭhā patrcadaśākhyātā nimeṣā munisattama |
kāṣṭhā patrcadaśākhyātā nimeṣā manisattama |
kāṣṭhā triṃśatkalā triṃśatkalā mauhūrtiko vidhiḥ

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् ।
अहोरात्राणि तावानित मासः पक्षद्वयात्मकः

tāvatsaṃkhyairahorātraṃ muhūrtairmānuṣaṃ smṛtam |
ahorātrāṇi tāvānita māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

तैः षड्भिरयनं वर्ष द्वेऽयनें दक्षिणोत्तरे ।
अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

taiḥ ṣaḍbhirayanaṃ varṣa dve'yaneṃ dakṣiṇottare |
ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrirdevānāmuttaraṃ dinam

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतदिसंज्ञितम् ।
चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे

divyairvarṣasahastraistu kṛtatretadisaṃjñitam |
caturyugaṃ dvādaśabhistadvibhāgaṃ nibodha me

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
दिव्याब्दानां सहस्त्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः

catvāri trīṇi dvai caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam |
divyābdānāṃ sahastrāṇi yugeṣvāhuḥ purāvidaḥ

तत्प्रमाणैः शतैः सन्ध्या पूर्वा तत्राभिधीयते ।
सन्ध्यांशश्चैव तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः

tatpramāṇaiḥ śataiḥ sandhyā pūrvā tatrābhidhīyate |
sandhyāṃśaścaiva tattulyo yugasyānantaro hi saḥ

सन्ध्यासध्यांशयोरन्तर्यः कालो मुनिसत्तम ।
युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः

sandhyāsadhyāṃśayorantaryaḥ kālo munisattama |
yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ

कृतं त्रेता द्वाररश्च कलिश्चैव चतुर्युगम् ।
प्रोच्यते तस्तहस्त्र च ब्रह्मणो दिवसं मुने

kṛtaṃ tretā dvāraraśca kaliścaiva caturyugam |
procyate tastahastra ca brahmaṇo divasaṃ mune

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश ।
भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं श्रृणु

brahmaṇo divase brahmanmanavastu caturdaśa |
bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śrṛṇu

सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः ।
एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत्

saptarṣayaḥ surāḥ śakro manustatsūnavo nṛpāḥ |
ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat

चतुर्यगुणां संख्याता साधिका ह्रोकासप्ततिः ।
मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम

caturyaguṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hrokāsaptatiḥ |
manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama

अष्टौ शत सहस्त्राणि दिव्ययां संख्यया स्मृतम् ।
द्विपत्रचाशत्तथान्यानि सहस्त्राण्यधिकानि तु

aṣṭau śata sahastrāṇi divyayāṃ saṃkhyayā smṛtam |
dvipatracāśattathānyāni sahastrāṇyadhikāni tu

त्रिंशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्याया द्विज ।
सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामुने

triṃśatkoṭyastu sampūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyāyā dvija |
saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni mahāmune

विंशतिस्तु सह्स्त्राणि कालोऽयमधिकं विना ।
मन्वन्तरस्य सड्खयेयं मानुषैर्वत्सरैर्द्विज

viṃśatistu sahstrāṇi kālo'yamadhikaṃ vinā |
manvantarasya saḍkhayeyaṃ mānuṣairvatsarairdvija

चतुर्दशगुणो ह्योष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम् ।
ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसत्र्चरः

caturdaśaguṇo hyoṣa kālo brāhmamahaḥ smṛtam |
brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisatrcaraḥ

तदा ही दह्राते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ।
जनं प्रयान्ति तापार्था महर्लोकनिवासिनः

tadā hī dahrāte sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam |
janaṃ prayānti tāpārthā maharlokanivāsinaḥ

एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्म नारायणात्मकः ।
भोगिशय्यां गतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः

ekārṇave tu trailokye brahma nārāyaṇātmakaḥ |
bhogiśayyāṃ gataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ

जनस्थैर्योगिभिर्देवाश्चिन्त्यमानोऽब्जसम्भवः ।
तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः

janasthairyogibhirdevāścintyamāno'bjasambhavaḥ |
tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ

एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च यत् ।
शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः

evaṃ tu brahmaṇo varṣamevaṃ varṣaśataṃ ca yat |
śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyurmahātmanaḥ

एकमस्य व्यतीतं तु परार्द्ध ब्रह्मणोऽनघ ।
तस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्य इत्यभिविश्रुतः

ekamasya vyatītaṃ tu parārddha brahmaṇo'nagha |
tasyānte'bhūnmahākalpaḥ pādya ityabhiviśrutaḥ

द्वितीयस्य परार्द्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज ।
वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकीर्तितः

dvitīyasya parārddhasya vartamānasya vai dvija |
vārāha iti kalpo'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ