अध्याय 2: श्रीविष्णु की स्तुति और सृष्टि का क्रम

अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने ।
सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane |
sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च ।
वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca |
vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः ।
अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ |
avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः ।
मूलभूतो नमस्तस्मै विष्णवे परमात्मने

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ |
mūlabhūto namastasmai viṣṇave paramātmane

आधारभूतं विश्वस्याप्यणीयांसमयीयसाम् ।
प्रणम्य सर्वभूतस्थमच्युतं पुरुषोत्तमम्

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpyaṇīyāṃsamayīyasām |
praṇamya sarvabhūtasthamacyutaṃ puruṣottamam

ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः ।
तमेवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्

jñānasvarūpamatyantanirmalaṃ paramārthataḥ |
tamevārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितौ सर्गे तथा प्रभुम् ।
प्रणम्य जगतामीशमजमक्षयमव्ययम्

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitau sarge tathā prabhum |
praṇamya jagatāmīśamajamakṣayamavyayam

कथयामि यथापूर्व दक्षाद्यैर्मुनिसत्तमैः ।
पृष्ट प्रोवाच भगवानब्जयोनिः पितामहः

kathayāmi yathāpūrva dakṣādyairmunisattamaiḥ |
pṛṣṭa provāca bhagavānabjayoniḥ pitāmahaḥ

तैश्चौक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे निर्मदातटे ।
सारस्वताय तेनापि मह्मं सारस्वतेन च

taiścauktaṃ purukutsāya bhūbhuje nirmadātaṭe |
sārasvatāya tenāpi mahmaṃ sārasvatena ca

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः ।
रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ |
rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्धिजन्मभिः ।
वर्जितः शक्यते वक्तुंयः सदास्तीति केवलम्

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmardhijanmabhiḥ |
varjitaḥ śakyate vaktuṃyaḥ sadāstīti kevalam

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः ।
ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते

sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ |
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate

तद्ब्रह्म परंमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् ।
एकस्वरूपं तु सदा हेयाभावाच्च निर्मलम्

tadbrahma paraṃmaṃ nityamajamakṣayamavyayam |
ekasvarūpaṃ tu sadā heyābhāvācca nirmalam

तदेव सर्वमेवैतद्व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् ।
तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम्

tadeva sarvamevaitadvyaktāvyaktasvarūpavat |
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज ।
व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम्

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija |
vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālastathā param

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् ।
पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम्

pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat |
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु प्रविभागशः ।
रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः

pradhānapuruṣavyaktakālāstu pravibhāgaśaḥ |
rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ

व्यक्तं विष्णुस्तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च ।
क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय

vyaktaṃ viṣṇustathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca |
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya

अव्यक्तं कारणं यत्तत्प्रधानमृषिसत्तमैः ।
प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्यं सदसदात्मकम्

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattatpradhānamṛṣisattamaiḥ |
procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityaṃ sadasadātmakam

अक्षय्यं नान्यदाधारममेयमजरं ध्रुवम् ।
शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंहितम्

akṣayyaṃ nānyadādhāramameyamajaraṃ dhruvam |
śabdasparśavihīnaṃ tadrūpādibhirasaṃhitam

त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम् ।
तेनाग्रे सर्वमेवासीद्व्यांत्पं वै प्रलयादनु

triguṇaṃ tajjagadyoniranādiprabhavāpyayam |
tenāgre sarvamevāsīdvyāṃtpaṃ vai pralayādanu

वेदवादविदो विद्दन्नियता ब्रह्मवादिनः ।
पठन्ति चैतमेवार्थ प्रधानप्रतिपादकम्

vedavādavido viddanniyatā brahmavādinaḥ |
paṭhanti caitamevārtha pradhānapratipādakam

नाहो न रात्रिर्न नभो न भूमि- र्नासीत्ममोज्योतिरभूच्च नान्यत् ।
श्रोत्रादिबुद्धयानुपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत्

nāho na rātrirna nabho na bhūmi- rnāsītmamojyotirabhūcca nānyat |
śrotrādibuddhayānupalabhyamekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃstadāsīt

विष्णोः स्वरूपात्परतो हि ते द्वे रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र ।
तस्यैव तेऽन्येन धूते वियुक्ते रूपांन्तरं तद्द्विज कालसंज्ञम्

viṣṇoḥ svarūpātparato hi te dve rūpe pradhānaṃ puruṣaśca vipra |
tasyaiva te'nyena dhūte viyukte rūpāṃntaraṃ taddvija kālasaṃjñam

प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीतप्रलये तु यत् ।
तस्मात्प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसत्र्चरः

prakṛtau saṃsthitaṃ vyaktamatītapralaye tu yat |
tasmātprākṛtasaṃjño'yamucyate pratisatrcaraḥ

अनादिर्भगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते ।
अव्युच्छिन्नास्ततस्त्वेते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः

anādirbhagavānkālo nānto'sya dvija vidyate |
avyucchinnāstatastvete sargasthityantasaṃyamāḥ

गुणसाम्ये ततस्तस्मिन्पृथक्पूंसि व्यवस्थिते ।
कालस्वरूपं तद्विष्णोर्मैत्रेय परिवर्त्तते

guṇasāmye tatastasminpṛthakpūṃsi vyavasthite |
kālasvarūpaṃ tadviṣṇormaitreya parivarttate

ततस्तु तप्तरं ब्रह्मं परमात्मा जगन्मयः ।
सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः

tatastu taptaraṃ brahmaṃ paramātmā jaganmayaḥ |
sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ

प्रधानपुरुषौ चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः ।
क्षोभयामास सम्प्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ

pradhānapuruṣau cāpi praviśyātmecchayā hariḥ |
kṣobhayāmāsa samprāpte sargakāle vyayāvyayau

यथा सन्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते ।
मनसो नोपकर्तृत्वात्तथाऽसौ परमेश्वरः

yathā sannidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate |
manaso nopakartṛtvāttathā'sau parameśvaraḥ

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश्र्च पुरुषोत्तमः ।
स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वेऽपिच स्थितः

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaśrca puruṣottamaḥ |
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve'pica sthitaḥ

विकासाणुस्वरूपैश्च ब्रह्मरूपादिभिस्तथा ।
व्यक्तस्वरूपश्च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः

vikāsāṇusvarūpaiśca brahmarūpādibhistathā |
vyaktasvarūpaśca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ

गुणसाम्यात्ततस्तस्मात्क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने ।
गुणव्यत्र्जनसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम

guṇasāmyāttatastasmātkṣetrajñādhiṣṭhitānmune |
guṇavyatrjanasambhūtiḥ sargakāle dvijottama

प्रधानतत्त्वमुद्भतं महान्तं तत्समावृणोत् ।
सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्

pradhānatattvamudbhataṃ mahāntaṃ tatsamāvṛṇot |
sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhā mahān

प्रधानतत्वेन समं त्वचा बीजमिवावृतम् ।
वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामस्वः

pradhānatatvena samaṃ tvacā bījamivāvṛtam |
vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasvaḥ

त्रिविधोऽयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत ।
भूतेन्द्रियाणां हेतुस्स त्रिगुणत्वान्महामुने ।
यथा प्रधानेन महान्महता स तथावृतः

trividho'yamahaṃkāro mahattattvādajāyata |
bhūtendriyāṇāṃ hetussa triguṇatvānmahāmune |
yathā pradhānena mahānmahatā sa tathāvṛtaḥ

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः ।
ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ |
sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् ।
आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot |
ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha

बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ।
आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

balavānabhavadvāyustasya sparśo guṇo mataḥ |
ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot

ततो वायुर्विकुर्णाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ।
ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

tato vāyurvikurṇāṇo rūpamātraṃ sasarja ha |
jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate

स्पर्शमात्रं तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् ।
ज्योतिश्चापि विकृर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

sparśamātraṃ tu vai vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot |
jyotiścāpi vikṛrvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha

सम्भवन्ति ततोऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च र ।
रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत्

sambhavanti tato'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca ra |
rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे ।
संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire |
saṃghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ

तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रं तेन तन्मात्रता स्मृता

tasmiṃstasmiṃstu tanmātraṃ tena tanmātratā smṛtā

तन्मात्राण्यविशेषाणि अविशेषास्ततो हि ते

tanmātrāṇyaviśeṣāṇi aviśeṣāstato hi te

न शान्ता नापि घोरास्ते न मूढाश्चाविशेषिणः ।
भूततन्मात्रसर्गोऽयमहकांरात्तु तामसात्

na śāntā nāpi ghorāste na mūḍhāścāviśeṣiṇaḥ |
bhūtatanmātrasargo'yamahakāṃrāttu tāmasāt

तैजसानीन्द्रीयाण्याहूर्देवा वैकारिका दश ।
एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः

taijasānīndrīyāṇyāhūrdevā vaikārikā daśa |
ekādaśaṃ manaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

त्वक् चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पत्र्चमम् ।
शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धीयुक्तानि वै द्विज

tvak cakṣurnāsikā jihvā śrotramatra ca patrcamam |
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhīyuktāni vai dvija

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पत्र्चमी ।
विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya patrcamī |
visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा ।
शब्दादिभिर्गुणैर्ब्रह्मन्संयुक्तान्युत्तरोत्तरैः

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā |
śabdādibhirguṇairbrahmansaṃyuktānyuttarottaraiḥ

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ

नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना ।
नाशक्रुवन्प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्त्रशः

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāstataste saṃhatiṃ vinā |
nāśakruvanprajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtstraśaḥ

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः ।
एकसंघातलक्ष्याश्च सम्प्राप्यैक्यमशेषतः

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ |
ekasaṃghātalakṣyāśca samprāpyaikyamaśeṣataḥ

पुरुषाधिष्ठितताच्च प्रधानानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्माण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatācca pradhānānugraheṇa ca mahadādyā viśeṣāntā hmāṇḍamutpādayanti te

तत्क्रमेण विवृद्धं सज्जलबुदबुदवत्समम् ।
भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्धें महत्तदुदकेशयम् ।
प्राकृतं ब्रह्मरूपयस्य विष्णोः स्थानमनुत्तमम्

tatkrameṇa vivṛddhaṃ sajjalabudabudavatsamam |
bhūtebhyo'ṇḍaṃ mahābuddheṃ mahattadudakeśayam |
prākṛtaṃ brahmarūpayasya viṣṇoḥ sthānamanuttamam

तत्राव्यक्तस्वरूपोऽसौ व्यक्तरूपो जगत्पतिः ।
विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः

tatrāvyaktasvarūpo'sau vyaktarūpo jagatpatiḥ |
viṣṇurbrahmasvarūpeṇa svayameva vyavasthitaḥ

मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः ।
गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन्सुमहात्मनः

merurulbamabhūttasya jarāyuśca mahīdharāḥ |
garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsansumahātmanaḥ

साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः ।
तस्मिन्नण्डेऽभवद्विप्र सदेवासुरमानुषः

sādridvīpasamudrāśca sajyotirlokasaṃgrahaḥ |
tasminnaṇḍe'bhavadvipra sadevāsuramānuṣaḥ

वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः ।
वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा

vārivahnyanilākāśaistato bhūtādinā bahiḥ |
vṛtaṃ daśaguṇairaṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मांस्तैः सर्वोः सहितो महान् ।
एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् ।
नारिकेलफलस्यान्तर्बीजं बाह्मदलैरिव

avyaktenāvṛto brahmāṃstaiḥ sarvoḥ sahito mahān |
ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam |
nārikelaphalasyāntarbījaṃ bāhmadalairiva

जुषन रजो गुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः ।
ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ सम्प्रवर्त्तते

juṣana rajo guṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ |
brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau sampravarttate

सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना ।
सत्त्वभृद्भगवान्विष्णुरप्रमेयपराक्रमः

sṛṣṭaṃ ca pātyanuyugaṃ yāvatkalpavikalpanā |
sattvabhṛdbhagavānviṣṇuraprameyaparākramaḥ

तमोद्रेकी चा कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः ।
मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्यतिदारुणः

tamodrekī cā kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ |
maitreyākhilabhūtāni bhakṣayatyatidāruṇaḥ

भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकार्णवीकृते ।
नागपर्यंकशयने शेते च परमेश्वरः

bhakṣayitvā ca bhūtāni jagatyekārṇavīkṛte |
nāgaparyaṃkaśayane śete ca parameśvaraḥ

प्रबुद्धश्च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक्

prabuddhaśca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk

सृष्टिस्थित्यन्तकरणीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् ।
स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः

sṛṣṭisthityantakaraṇīṃ brahmaviṣṇuśivātmikām |
sa saṃjñāṃ yāti bhagavāneka eva janārdanaḥ

स्त्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यंच पाति च ।
उपसंह्रियते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः

straṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃca pāti ca |
upasaṃhriyate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च ।
सर्वोन्द्रियान्तः करणं पुरुषाख्यं हि यज्जगत्

pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa eva ca |
sarvondriyāntaḥ karaṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yajjagat

स एव सर्वभूतात्मा विश्वरूपो यतोऽव्ययः ।
सर्गादिकं तु तस्यैव भूतस्थमुपकारकम्

sa eva sarvabhūtātmā viśvarūpo yato'vyayaḥ |
sargādikaṃ tu tasyaiva bhūtasthamupakārakam

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्यत्ति च पाल्यते च ।
ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्ति र्विष्णुर्वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pātyatti ca pālyate ca |
brahmādyavasthābhiraśeṣamūrti rviṣṇurvariṣṭho varado vareṇyaḥ