अध्याय 21: कश्यप की सन्तति और मरुतों का जन्म

प्रह्लादपुत्र आयुष्माञ्छिबिर्बाष्कल एव च
विरोचनस्तु प्राह्लादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात्

prahlādaputra āyuṣmāñchibirbāṣkala eva ca
virocanastu prāhlādirbalirjajñe virocanāt

बलेः पुत्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठं महामुने
हिरण्याक्षसुताश्चासन्सर्व एव महा बलाः

baleḥ putraśataṃ tvāsīdbāṇajyeṣṭhaṃ mahāmune
hiraṇyākṣasutāścāsansarva eva mahā balāḥ

झर्झरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा
महानाभो महाबाहुः कालनाभस्तथापरः

jharjharaḥ śakuniścaiva bhūtasantāpanastathā
mahānābho mahābāhuḥ kālanābhastathāparaḥ

अभवन्दनुपूत्राश्च द्विमूर्द्धा शंबरस्तथा
अयोमुखः शंकुशिराः कपिलः शंकरस्तथा

abhavandanupūtrāśca dvimūrddhā śaṃbarastathā
ayomukhaḥ śaṃkuśirāḥ kapilaḥ śaṃkarastathā

एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः
स्वर्भानुर्वृषपर्वा च पुलोम च महाबलः

ekacakro mahābāhustārakaśca mahābalaḥ
svarbhānurvṛṣaparvā ca puloma ca mahābalaḥ

एते दनोः सुताः ख्याता विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्

ete danoḥ sutāḥ khyātā vipracittiśca vīryavān

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
उपदानी हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः

svarbhānostu prabhā kanyā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
upadānī hayaśirāḥ prakhyātā varakanyakāḥ

वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा
उभे सुते महाभागे मारीचेस्तु परिग्रहः

vaiśvānarasute cobhe pulomā kālakā tathā
ubhe sute mahābhāge mārīcestu parigrahaḥ

ताभ्यां पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवसत्तमाः
पौलोमाः कालकेयाश्च मारीचतनयाः स्मृताः

tābhyāṃ putrasahasrāṇi ṣaṣṭirdānavasattamāḥ
paulomāḥ kālakeyāśca mārīcatanayāḥ smṛtāḥ

ततोऽपरेमहावीर्या दारुणास्त्वतिनिर्घृणाः
सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तथा

tato'paremahāvīryā dāruṇāstvatinirghṛṇāḥ
siṃhikāyāmathotpannā vipracitteḥ sutāstathā

त्र् यंशः शल्यश्च बलवान् नभश्चैव महाबलः
वातापी नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा

tr yaṃśaḥ śalyaśca balavān nabhaścaiva mahābalaḥ
vātāpī namuciścaiva ilvalaḥ khasṛmastathā

आन्धको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च
स्वर्भानुश्च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः

āndhako narakaścaiva kālanābhastathaiva ca
svarbhānuśca mahāvīryo vaktrayodhī mahāsuraḥ

एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनुवंशविवर्द्धनाः
एतेषां पुत्रपौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः

ete vai dānavāḥ śreṣṭhā danuvaṃśavivarddhanāḥ
eteṣāṃ putrapautrāśca śataśo'tha sahasraśaḥ

प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले
समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः

prahlādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule
samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ

षट् सुताः सुमहासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः
शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृद्ध्रका

ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvāstāmrāyāḥ parikīrttitāḥ
śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛddhrakā

शुकी शुकानजनयदुलूकप्रत्युलूकिकान्
श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान्गृद्धांश्च गृद्ध्र्यपि

śukī śukānajanayadulūkapratyulūkikān
śyenī śyenāṃstathā bhāsī bhāsāngṛddhāṃśca gṛddhryapi

शुच्यौदकान्पक्षिगणान्सुग्रीवी तु व्यजायत
अश्वानुष्ट्रान्गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्त्तितः

śucyaudakānpakṣigaṇānsugrīvī tu vyajāyata
aśvānuṣṭrāngardabhāṃśca tāmrāvaṃśaḥ prakīrttitaḥ

विनतायास्तु द्वौ पुत्रौ विरतौ गरुडारुणौ
सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः

vinatāyāstu dvau putrau viratau garuḍāruṇau
suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ pannagāśanaḥ

सुरसायां सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम्
अनेकशिरसां ब्रह्मन् खेचराणां महात्मनाम्

surasāyāṃ sahasraṃ tu sarpāṇāmamitaujasām
anekaśirasāṃ brahman khecarāṇāṃ mahātmanām

काद्र वेयास्तु बलिनः सहस्रममितौजसः
सुपर्णवशगा ब्रह्मन् जज्ञिरे नैकमस्तकाः

kādra veyāstu balinaḥ sahasramamitaujasaḥ
suparṇavaśagā brahman jajñire naikamastakāḥ

तेषां प्रधानभूतास्तु श्षोवासुकितक्षकाः
शंखश्वेतो महापद्मः कम्बलाश्वतरौ तथा

teṣāṃ pradhānabhūtāstu śṣovāsukitakṣakāḥ
śaṃkhaśveto mahāpadmaḥ kambalāśvatarau tathā

एलापुत्रस्तथा नागः कर्कोटकधनञ्जयौ
एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्बणाः

elāputrastathā nāgaḥ karkoṭakadhanañjayau
ete cānye ca bahavo dandaśūkā viṣolbaṇāḥ

गणं क्रोधवशं विद्धि तस्याः सर्वे च दंष्ट्रिणः
स्थलजाः पक्षिणोब्जाश्च दारुणाः पिशिताशनाः

gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi tasyāḥ sarve ca daṃṣṭriṇaḥ
sthalajāḥ pakṣiṇobjāśca dāruṇāḥ piśitāśanāḥ

क्रोधात्तु पिशाचांश्च जनयामास महाबलान्
गास्तु वै जनयामास सुरभीर्महिषीस्तथा
इरावृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः

krodhāttu piśācāṃśca janayāmāsa mahābalān
gāstu vai janayāmāsa surabhīrmahiṣīstathā
irāvṛkṣalatāvallīstṛṇajātīśca sarvaśaḥ

स्वसा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा
अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान्समजीजनत्

svasā tu yakṣarakṣāṃsi munirapsarasastathā
ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvānsamajījanat

एते कश्यपदायादाः कीर्त्तिताः स्थाणुजङ्गमाः
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोथ सहस्रशः

ete kaśyapadāyādāḥ kīrttitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ
teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśotha sahasraśaḥ

एष मन्वन्तरे सर्गो ब्रह्मन्स्वारोचिषे स्मृतः

eṣa manvantare sargo brahmansvārociṣe smṛtaḥ

वैवस्वते च महति वारुणे वितते कृतौ
जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते

vaivasvate ca mahati vāruṇe vitate kṛtau
juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate

पूर्वं यत्र तु सप्तर्षिनुत्पन्नान्सप्तमानसान्
पुत्रत्वे कल्पयामास स्वयमेव पितामहः
गन्धर्वभोगिदेवानां दानवानां च सत्तम

pūrvaṃ yatra tu saptarṣinutpannānsaptamānasān
putratve kalpayāmāsa svayameva pitāmahaḥ
gandharvabhogidevānāṃ dānavānāṃ ca sattama

दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास काश्यपम्
तया चाराधितः सम्यक्काश्यपस्तपतां वरः

ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kāśyapam
tayā cārādhitaḥ samyakkāśyapastapatāṃ varaḥ

वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे ततो वरम्
पुत्रमिन्द्र वधार्थाय समर्थममितौजसम्

vareṇa cchandayāmāsa sā ca vavre tato varam
putramindra vadhārthāya samarthamamitaujasam

स च तस्मै वरं प्रादाद्भार्यायै मुनिसत्तमः
दत्त्वा च वरमत्युग्रं कश्यपस्तामुवाच ह

sa ca tasmai varaṃ prādādbhāryāyai munisattamaḥ
dattvā ca varamatyugraṃ kaśyapastāmuvāca ha

शक्रं पुत्रो निहन्ता ते यदि गर्भं शरच्छतम्
समाहितातिप्रयता शौचिनी धारयिष्यसि

śakraṃ putro nihantā te yadi garbhaṃ śaracchatam
samāhitātiprayatā śaucinī dhārayiṣyasi

इत्येवमुक्त्वा तां देवीं संगतः कश्यपो मुनिः
दधार सा च तं गर्भं सम्यक्छोचसमन्विता

ityevamuktvā tāṃ devīṃ saṃgataḥ kaśyapo muniḥ
dadhāra sā ca taṃ garbhaṃ samyakchocasamanvitā

गर्भमात्मवधार्थाय ज्ञात्वा तं मघवानपि
शुश्रूषुस्तामथागच्छद्विनयादमराधिपः

garbhamātmavadhārthāya jñātvā taṃ maghavānapi
śuśrūṣustāmathāgacchadvinayādamarādhipaḥ

तस्याश्चैवान्तरप्रेप्सुरतिष्ठत्पाकशासनः
ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरमात्मना

tasyāścaivāntaraprepsuratiṣṭhatpākaśāsanaḥ
ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaramātmanā

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनमाविशत्
निद्रा ं चाहारयामास तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanamāviśat
nidrā ṃ cāhārayāmāsa tasyāḥ kukṣiṃ praviśya saḥ

वज्रपाणिर्महागर्भं चिच्छेदाथ स सप्तधा
सम्पीड्यमानो वज्रेण स रुरोदातिदारुणम्

vajrapāṇirmahāgarbhaṃ cicchedātha sa saptadhā
sampīḍyamāno vajreṇa sa rurodātidāruṇam

मा रोदीरिति तं शक्रः पुनःपुनरभाषत
सोऽभवत्सप्तधा गर्भस्तमिंद्र ः कुपितः पुनः

mā rodīriti taṃ śakraḥ punaḥpunarabhāṣata
so'bhavatsaptadhā garbhastamiṃdra ḥ kupitaḥ punaḥ

एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणारिविदारिणा
मरुतो नाम देवास्ते बभूवुरतिवेगिनः

ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇārividāriṇā
maruto nāma devāste babhūvurativeginaḥ

यदुक्तं वै भगवता तेनैव मरुतोऽभवन्
देवा एकोनपञ्चाशत्सहाया वज्रपाणिनः

yaduktaṃ vai bhagavatā tenaiva maruto'bhavan
devā ekonapañcāśatsahāyā vajrapāṇinaḥ