अध्याय 1: मैत्रेय का प्रश्न और पराशर को मिला वरदान

ॐ पराशरं मुनिवरं कृतपौर्वाह्णिकक्रियम् ।
मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च

oṃ parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapaurvāhṇikakriyam |
maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca

त्वत्तो हि वेदाध्ययनमधीतमखिलं गुरो ।
धर्मशास्त्राणि सर्वाणि तथांगनि यथाक्रमम्

tvatto hi vedādhyayanamadhītamakhilaṃ guro |
dharmaśāstrāṇi sarvāṇi tathāṃgani yathākramam

त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मानन्ये नाकृतश्रमम् ।
वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो येऽपि विद्विषः

tvatprasādānmuniśreṣṭha mānanye nākṛtaśramam |
vakṣyanti sarvaśāstreṣu prāyaśo ye'pi vidviṣaḥ

सोऽहमिच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् ।
बभूव भूयश्च यथा महाभाग भविष्यति

so'hamicchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat |
babhūva bhūyaśca yathā mahābhāga bhaviṣyati

यन्मयं च जगद्ब्रह्मन्यतश्चैतच्चराचरम् ।
लीनमासीद्यथा यत्र लयमेष्यति यत्र च

yanmayaṃ ca jagadbrahmanyataścaitaccarācaram |
līnamāsīdyathā yatra layameṣyati yatra ca

यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च सम्भवम् ।
समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः

yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca sambhavam |
samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ

सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम ।
देवादीनां तथा वंशान्मनून्मन्वन्तराणि च

sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama |
devādīnāṃ tathā vaṃśānmanūnmanvantarāṇi ca

कल्पान् कल्पविभागांश्च चातुर्युगविकल्पितान् ।
कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्माश्च कृत्स्नशः

kalpān kalpavibhāgāṃśca cāturyugavikalpitān |
kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāśca kṛtsnaśaḥ

देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन्महामुने ।
वेदशाखाप्रणयनं यथावद्व्यासकर्तृकम्

devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yanmahāmune |
vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvadvyāsakartṛkam

धर्माश्च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं त्वृत्तो वासिष्ठनन्दन

dharmāśca brāhmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām |
śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ tvṛtto vāsiṣṭhanandana

ब्रह्मन्प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् ।
येनाहमेतज्जानीयां त्वत्प्रसादान्महामुने

brahmanprasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam |
yenāhametajjānīyāṃ tvatprasādānmahāmune

साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितोऽस्मि पुरातनम् ।
पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यदुवाच ह

sādhu maitreya dharmajña smārito'smi purātanam |
pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yaduvāca ha

विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितः पुरा ।
श्रुतस्तातस्ततः क्रोधो मैत्रेयाभून्ममातुलः

viśvāmitraprayuktena rakṣasā bhakṣitaḥ purā |
śrutastātastataḥ krodho maitreyābhūnmamātulaḥ

ततोऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् ।
भस्मीभूताश्च शतशस्तस्मिन्सत्रे निशाचराः

tato'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham |
bhasmībhūtāśca śataśastasminsatre niśācarāḥ

ततः सड्क्षीयमाणेषु तेषु रक्षस्स्वशेषतः ।
मामुवाच महाभागो वसिष्ठो मत्पितामहः

tataḥ saḍkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣassvaśeṣataḥ |
māmuvāca mahābhāgo vasiṣṭho matpitāmahaḥ

अलमत्यन्तकोपेन तात मन्युमिमं जहि ।
राक्षसा नापराध्यन्ति पितुस्ते विहितं हि तत्

alamatyantakopena tāta manyumimaṃ jahi |
rākṣasā nāparādhyanti pituste vihitaṃ hi tat

मूढानामेव भवति क्रोधो ज्ञानवतां कृतः ।
हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक्पुमान्

mūḍhānāmeva bhavati krodho jñānavatāṃ kṛtaḥ |
hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhukpumān

सत्र्चितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः ।
यशसस्तपसश्र्चैव क्रोधो नाशकरः परः

satrcitasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ |
yaśasastapasaśrcaiva krodho nāśakaraḥ paraḥ

स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः ।
वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव

svargāpavargavyāsedhakāraṇaṃ paramarṣayaḥ |
varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhava

अलं निशाचरैर्दग्धैदीनैरनपकारिभिः ।
सत्रं ते विरमत्वेतत्क्षमासारा हि साधवः

alaṃ niśācarairdagdhaidīnairanapakāribhiḥ |
satraṃ te viramatvetatkṣamāsārā hi sādhavaḥ

एवं तातेन तेनाहमनुनीतो महात्मना ।
उपसंहृतवान्सत्रं सद्यस्तद्वाक्यगौरवात्

evaṃ tātena tenāhamanunīto mahātmanā |
upasaṃhṛtavānsatraṃ sadyastadvākyagauravāt

ततः प्रीतः स भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
सम्प्राप्तश्च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः

tataḥ prītaḥ sa bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |
samprāptaśca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ

पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः ।
मामुवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः

pitāmahena dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ |
māmuvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ

वैरे महति यद्दाक्याद्गुरोरद्याश्रिता क्षमा ।
त्वया तस्मात्समस्तानि भवात्र्च्छास्त्राणि वेत्स्यति

vaire mahati yaddākyādguroradyāśritā kṣamā |
tvayā tasmātsamastāni bhavātrcchāstrāṇi vetsyati

सन्ततेर्न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः ।
त्वया तस्मान्महाभाग ददाम्यन्यं महावरम्

santaterna mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ |
tvayā tasmānmahābhāga dadāmyanyaṃ mahāvaram

पुराणसंहिताकर्ता भवान्वत्स भविष्यति ।
देवतापारमार्थ्यं च यथावद्वेत्स्यते भवान्

purāṇasaṃhitākartā bhavānvatsa bhaviṣyati |
devatāpāramārthyaṃ ca yathāvadvetsyate bhavān

प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्यस्तमला मतिः ।
मत्प्रसादादसन्दिग्धा तव वत्स भविष्यति

pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇyastamalā matiḥ |
matprasādādasandigdhā tava vatsa bhaviṣyati

ततश्च प्राह भगवान्वसिष्ठो मे पितामहः ।
पुलस्त्येन यदुक्तं ते सर्वमेतद्भविष्यति

tataśca prāha bhagavānvasiṣṭho me pitāmahaḥ |
pulastyena yaduktaṃ te sarvametadbhaviṣyati

इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता ।
यदुक्तं तत्स्मृतिं याति त्वत्प्रश्नादखिलं मम

iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā |
yaduktaṃ tatsmṛtiṃ yāti tvatpraśnādakhilaṃ mama

सोऽहं वदाम्यशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते ।
पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम्

so'haṃ vadāmyaśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate |
purāṇasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham

विष्णोः सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् ।
स्थितिसंयमकर्ताऽसौ जगतोऽस्य जगच्च सः

viṣṇoḥ sakāśādudbhūtaṃ jagattatraiva ca sthitam |
sthitisaṃyamakartā'sau jagato'sya jagacca saḥ