अध्याय 11: अपमानित ध्रुव श्रीविष्णु की शरण चलते हैं

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु ।
द्वौ पुत्रौ तु महावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव

priyavratottānapādau manoḥ svāyaṃbhuvasya tu |
dvau putrau tu mahāvīryau dharmajñau kathitau tava

तयोरुत्तानपादस्य सुरुच्यामुत्तमः सुतः ।
अभीष्टायामभूद्ब्रह्यन्पितुरत्यन्तवल्लभः

tayoruttānapādasya surucyāmuttamaḥ sutaḥ |
abhīṣṭāyāmabhūdbrahyanpituratyantavallabhaḥ

सुनीतिर्नाम या राज्ञस्तस्यासीन्महिषी द्विज ।
स नाति प्रीतिमांस्तस्यामभूद्यस्या ध्रुवः सुतः

sunītirnāma yā rājñastasyāsīnmahiṣī dvija |
sa nāti prītimāṃstasyāmabhūdyasyā dhruvaḥ sutaḥ

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर्भ्रतरमाश्रितम् ।
दृष्ट्वोत्तमं ध्रुव श्चक्रे तमारोढुं मनोरथम्

rājāsanasthitasyāṅkaṃ piturbhrataramāśritam |
dṛṣṭvottamaṃ dhruva ścakre tamāroḍhuṃ manoratham

प्रत्यक्षं भूपतिस्तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत ।
प्रणयेनागतं पुत्रमुत्संगारोहणोत्सुकम्

pratyakṣaṃ bhūpatistasyāḥ surucyā nābhyanandata |
praṇayenāgataṃ putramutsaṃgārohaṇotsukam

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तमङ्कारोहणोत्सुकम् ।
स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर्वाक्यमब्रवीत्

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tamaṅkārohaṇotsukam |
svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucirvākyamabravīt

क्रियते किं वृथा वत्स महानेष मनोरथः ।
अन्यस्त्रीगर्भजातेन ह्यसंभूय ममोदरे

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahāneṣa manorathaḥ |
anyastrīgarbhajātena hyasaṃbhūya mamodare

उत्तमोत्तममप्राप्यमविवेको हि वाञ्छसि ।
सत्यं सुतस्त्वमप्यस्य किं तु न त्वं मया धृतः

uttamottamamaprāpyamaviveko hi vāñchasi |
satyaṃ sutastvamapyasya kiṃ tu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ

एतद्राजासनं सर्व भूभृत्संश्रयकेतनम् ।
योग्यं ममैव पुत्रस्य किमात्मा क्लिश्यतेत्वया

etadrājāsanaṃ sarva bhūbhṛtsaṃśrayaketanam |
yogyaṃ mamaiva putrasya kimātmā kliśyatetvayā

उच्चैर्मनोरथस्तेयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा ।
सुनीत्यामात्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते

uccairmanorathasteyaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā |
sunītyāmātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate

श्रीपराशर वाच
उत्सृज्य पितरं बालस्तच्छ्रुत्वा मातृभाषितम् ।
जगाम कुपितो मातुर्निजाया द्विजमन्दिरम्

śrīparāśara vāca
utsṛjya pitaraṃ bālastacchrutvā mātṛbhāṣitam |
jagāma kupito māturnijāyā dvijamandiram

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रमीषत्प्रस्फुरिताधरम् ।
सुनीतिरङ्कमारोप्य मैत्रेयेदमभाषत

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putramīṣatprasphuritādharam |
sunītiraṅkamāropya maitreyedamabhāṣata

वत्स कः कोपहेतुस्ते कश्च त्वां नाभि नन्दति ।
कोवजानाति पितरं वत्स यस्तेपराध्यति

vatsa kaḥ kopahetuste kaśca tvāṃ nābhi nandati |
kovajānāti pitaraṃ vatsa yasteparādhyati

श्रीपराशर वाच
इत्युक्तः सकलं मात्रे कथयामास तद्यथा ।
सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षमतगर्विता

śrīparāśara vāca
ityuktaḥ sakalaṃ mātre kathayāmāsa tadyathā |
suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣamatagarvitā

विनिश्वस्येति कथिते तस्मिन्पुत्रेण दुर्मनाः ।
श्वसक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर्वाक्यमब्रवीत्

viniśvasyeti kathite tasminputreṇa durmanāḥ |
śvasakṣāmekṣaṇā dīnā sunītirvākyamabravīt

सुरुचिः सत्यमाहेदं मन्दभाग्योसिःपुत्रक ।
न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैरेव मुच्यते

suruciḥ satyamāhedaṃ mandabhāgyosiḥputraka |
na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnaireva mucyate

नोद्वेगस्तात कर्तव्यः कृतं यद्भवता पुरा ।
तत्कोपहर्तु शक्नोति दातुं कश्चाकृतं त्वया

nodvegastāta kartavyaḥ kṛtaṃ yadbhavatā purā |
tatkopahartu śaknoti dātuṃ kaścākṛtaṃ tvayā

तत्त्वया नात्र कर्तव्यं दुःखं तद्वाक्यसम्भवम्

tattvayā nātra kartavyaṃ duḥkhaṃ tadvākyasambhavam

राजासनं राजच्छत्रं वराश्चावरवारणाः ।
यस्य पुण्यानि तस्यैते मत्वैतच्छांम्य पुत्रक

rājāsanaṃ rājacchatraṃ varāścāvaravāraṇāḥ |
yasya puṇyāni tasyaite matvaitacchāṃmya putraka

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्या सुरुचिर्नृपः ।
भार्येति प्रोच्यते चान्यां मद्विधा पुण्यवर्जिता

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyā surucirnṛpaḥ |
bhāryeti procyate cānyāṃ madvidhā puṇyavarjitā

पुण्योपचयसंपन्नस्तस्याः पुत्रस्तथोत्तमः ।
मम पुत्रस्तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान्

puṇyopacayasaṃpannastasyāḥ putrastathottamaḥ |
mama putrastathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān

तथापि दुःखं न भवान् कर्तुमर्हसि पुत्रक ।
यस्य यावत्स तेनैव स्वेन तुष्यति मानवः

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartumarhasi putraka |
yasya yāvatsa tenaiva svena tuṣyati mānavaḥ

यदि ते दुःखमत्यर्थं सुरुच्या वचसाभवत् ।
तत्पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे

yadi te duḥkhamatyarthaṃ surucyā vacasābhavat |
tatpuṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः ।
निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रमायान्ति सम्पदः

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ |
nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātramāyānti sampadaḥ

अम्ब यत्त्वमिदं प्रात्थ प्रशमाय वचो मम ।
नैतद्दुर्वाचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति

amba yattvamidaṃ prāttha praśamāya vaco mama |
naitaddurvācasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati

सोऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् ।
स्थानं प्राप्स्याम्यशोषाणां जगतामभि पूजितम्

so'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam |
sthānaṃ prāpsyāmyaśoṣāṇāṃ jagatāmabhi pūjitam

सुरुचिर्दयिता राज्ञस्तस्या जातोस्मि नोदरात् ।
प्रभावं पश्य मेंब त्वं वृद्धस्यापि तवोदरे

surucirdayitā rājñastasyā jātosmi nodarāt |
prabhāvaṃ paśya meṃba tvaṃ vṛddhasyāpi tavodare

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस्तया ।
स राजासनमाप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत्

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtastayā |
sa rājāsanamāpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat

नान्यदत्तमभीप्स्यामि स्तानमम्ब स्वकर्मणा ।
इच्छामि तदहं स्थानं यत्र प्राप पिता मम

nānyadattamabhīpsyāmi stānamamba svakarmaṇā |
icchāmi tadahaṃ sthānaṃ yatra prāpa pitā mama

निर्जगाम गृहान्मातुरित्युक्त्वा मातरं ध्रुवः ।
पुराच्च निर्गम्य ततस्तद्बाह्योपवनं ययो

nirjagāma gṛhānmāturityuktvā mātaraṃ dhruvaḥ |
purācca nirgamya tatastadbāhyopavanaṃ yayo

स ददर्श मुनींस्तत्र सप्तपूर्वागतान्ध्रुवः ।
कुष्माजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान्

sa dadarśa munīṃstatra saptapūrvāgatāndhruvaḥ |
kuṣmājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān

स राजपुत्रस्तान्सर्वान्प्रणिपत्याभ्य भाषत ।
प्रश्रयावनतः सम्यगभिवादनपूर्वकम्

sa rājaputrastānsarvānpraṇipatyābhya bhāṣata |
praśrayāvanataḥ samyagabhivādanapūrvakam

उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः ।
जातं सुनीत्यां निर्वेदाद्युष्माकं प्राप्तमन्तिकम्

uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ |
jātaṃ sunītyāṃ nirvedādyuṣmākaṃ prāptamantikam

चतुःपञ्चा ब्दसंभूतो बालस्त्वं तृपनन्दन ।
निर्वेदकारणं किञ्चित्तव नाद्यापि वर्तते

catuḥpañcā bdasaṃbhūto bālastvaṃ tṛpanandana |
nirvedakāraṇaṃ kiñcittava nādyāpi vartate

न चिन्त्यं भवतः किञ्चिद्ध्रयते भूपतिः पिता ।
न चैवैष्ट वियोगादि तव पश्याम बालक

na cintyaṃ bhavataḥ kiñciddhrayate bhūpatiḥ pitā |
na caivaiṣṭa viyogādi tava paśyāma bālaka

शरीरे न च ते व्याधिरस्माभिरुपलक्ष्यते ।
निर्वेदः किन्निमित्तस्ते कथ्यतां यदि विद्यते

śarīre na ca te vyādhirasmābhirupalakṣyate |
nirvedaḥ kinnimittaste kathyatāṃ yadi vidyate

ततः स कथयामास सुरुच्या यदुदाहृतम् ।
तन्निशम्य ततः प्रोचुर्मुनयस्ते परस्परम्

tataḥ sa kathayāmāsa surucyā yadudāhṛtam |
tanniśamya tataḥ procurmunayaste parasparam

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यदक्षमा ।
सपत्न्या मातुरुक्तं यद्धृदयान्नापसर्पति

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yadakṣamā |
sapatnyā māturuktaṃ yaddhṛdayānnāpasarpati

भोभोः क्षत्रियदायादः निर्वेदाद्यत्त्वायाधुना ।
कर्तुं व्यवसितं तन्नः कथ्यतां यदि रोचते

bhobhoḥ kṣatriyadāyādaḥ nirvedādyattvāyādhunā |
kartuṃ vyavasitaṃ tannaḥ kathyatāṃ yadi rocate

यच्च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यममितद्युते ।
तदुच्यतां विवक्षुस्त्वमस्माभिरुपलक्ष्यसे

yacca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyamamitadyute |
taducyatāṃ vivakṣustvamasmābhirupalakṣyase

नाह मर्थमभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः ।
तत्स्थानमेकमिच्छामि भुक्तं नान्येन यत्पुरा

nāha marthamabhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ |
tatsthānamekamicchāmi bhuktaṃ nānyena yatpurā

एतन्मे क्रियतां सम्यक्कथ्यतां प्राप्यते यथा ।
स्थानमग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः

etanme kriyatāṃ samyakkathyatāṃ prāpyate yathā |
sthānamagryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ

अनाराधितगोविन्दैर्नरैः स्थानं नृपात्मज ।
न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्मादाराधयाच्युतम्

anārādhitagovindairnaraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja |
na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmādārādhayācyutam

परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः ।
संप्राप्नोत्यक्षयं स्थानमेतत्सत्यं मयोदितम्

paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ |
saṃprāpnotyakṣayaṃ sthānametatsatyaṃ mayoditam

यस्यान्तः सर्वमेवेदमच्युतस्याव्ययात्मनः ।
तमाराधय गोविन्दं स्थानमग्र्यं यदीच्छसि

yasyāntaḥ sarvamevedamacyutasyāvyayātmanaḥ |
tamārādhaya govindaṃ sthānamagryaṃ yadīcchasi

परं ब्रह्म परं धाम योऽसौ ब्रह्म तथा परम् ।
तमाराध्य हरिं याति मुक्तिमप्यति दुर्लभाम्

paraṃ brahma paraṃ dhāma yo'sau brahma tathā param |
tamārādhya hariṃ yāti muktimapyati durlabhām

ऐन्द्रमिन्द्रः परं स्थानं यमाराध्य जगत्पतिम् ।
प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तमाराधय सुव्रत

aindramindraḥ paraṃ sthānaṃ yamārādhya jagatpatim |
prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tamārādhaya suvrata

यो यज्ञपुरुषो यज्ञो योगेशः परमः पुमान् ।
तस्मिंस्तुष्टे यदप्राप्यं किन्तदस्ति जनार्दने

yo yajñapuruṣo yajño yogeśaḥ paramaḥ pumān |
tasmiṃstuṣṭe yadaprāpyaṃ kintadasti janārdane

प्राप्नोष्याराधिते विष्णौ मनसा यद्यदिच्छति ।
त्रेलोक्यान्तर्गतं स्थानं किमु वत्सोत्तमोत्तमम्

prāpnoṣyārādhite viṣṇau manasā yadyadicchati |
trelokyāntargataṃ sthānaṃ kimu vatsottamottamam

आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे ।
मया तत्परीतोषाय यज्जप्तव्यं तदुच्यताम्

ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me |
mayā tatparītoṣāya yajjaptavyaṃ taducyatām

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः ।
प्रसादसुमुखास्तन्मे कथयन्तु महर्षयः

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ |
prasādasumukhāstanme kathayantu maharṣayaḥ

राजपुत्र यथा विष्णोराराधनपरैर्नरैः ।
कार्यमाराधनं तन्नो यथावच्छ्रोतुमर्हसि

rājaputra yathā viṣṇorārādhanaparairnaraiḥ |
kāryamārādhanaṃ tanno yathāvacchrotumarhasi

बाह्यार्थादखिलाच्चित्तं त्याजयेत्प्रथमं नरः ।
तस्मिन्नेव जगद्धाम्नि ततः कुर्वित निश्चलम्

bāhyārthādakhilāccittaṃ tyājayetprathamaṃ naraḥ |
tasminneva jagaddhāmni tataḥ kurvita niścalam

एवमेकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना ।
जप्तव्यं यन्नि बोधैतत्तन्रः पार्थिवनन्दन

evamekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā |
japtavyaṃ yanni bodhaitattanraḥ pārthivanandana

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ।
ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिमे

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe |
oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvarūpime

एतज्जजाप भगवान् जप्यं स्वायंभुवो मनुः ।
पितामहस्तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः

etajjajāpa bhagavān japyaṃ svāyaṃbhuvo manuḥ |
pitāmahastava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ

ददो यथाभिलषितां सिद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् ।
तथा त्वमपि गोविन्दं तोषयैतत्सदा जपन्

dado yathābhilaṣitāṃ siddhiṃ trailokyadurlabhām |
tathā tvamapi govindaṃ toṣayaitatsadā japan