अध्याय 46: देवताओं के तेज से प्रकट महालक्ष्मी द्वारा महिष वध

आसीद्रंभासुरो नाम दैत्यवंशशिरोमणिः ।
तस्माज्जातो महातेजा महिषो नाम दानवः

āsīdraṃbhāsuro nāma daityavaṃśaśiromaṇiḥ |
tasmājjāto mahātejā mahiṣo nāma dānavaḥ

स संग्रामे सुरान्सर्वान्निर्जित्य दनुजाधिपः ।
चकार राज्यं स्वर्लोके महेन्द्रासनसंस्थितः

sa saṃgrāme surānsarvānnirjitya danujādhipaḥ |
cakāra rājyaṃ svarloke mahendrāsanasaṃsthitaḥ

पराजितास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
ब्रह्मापि तान्समादाय ययौ यत्र वृषाकपी

parājitāstato devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
brahmāpi tānsamādāya yayau yatra vṛṣākapī

तत्र गत्वा सुरास्सर्वे नत्वा शंकरकेशवौ ।
स्ववृत्तं कथायामासुर्यथावदनुपूर्वशः

tatra gatvā surāssarve natvā śaṃkarakeśavau |
svavṛttaṃ kathāyāmāsuryathāvadanupūrvaśaḥ

भगवन्तौ वयं सर्वे महिषेण दुरात्मना ।
उज्जासिताश्च स्वर्लोकान्निर्जित्य समरांगणे

bhagavantau vayaṃ sarve mahiṣeṇa durātmanā |
ujjāsitāśca svarlokānnirjitya samarāṃgaṇe

भ्रमामो मर्त्यलोकेऽस्मिन्न लभेमहि शं क्वचित् ।
कां कां न दुर्दशां नीता देवा इन्द्रपुरोगमाः

bhramāmo martyaloke'sminna labhemahi śaṃ kvacit |
kāṃ kāṃ na durdaśāṃ nītā devā indrapurogamāḥ

सूर्याचन्द्रमसौ पाशी कुबेरो यम एव च ।
इन्द्राग्निवातगन्धर्वा विद्याधरसुचारणाः

sūryācandramasau pāśī kubero yama eva ca |
indrāgnivātagandharvā vidyādharasucāraṇāḥ

एतेषामपरेषां च विधेयं कर्म सोसुरः ।
स्वयं करोति पापात्मा दैत्यपक्ष भयंकर

eteṣāmapareṣāṃ ca vidheyaṃ karma sosuraḥ |
svayaṃ karoti pāpātmā daityapakṣa bhayaṃkara

तस्माच्छरणमापन्नान्देवान्नस्त्रातुमर्हथः ।
वधोपायं च तस्याशु चिन्तयेथां युवां प्रभू

tasmāccharaṇamāpannāndevānnastrātumarhathaḥ |
vadhopāyaṃ ca tasyāśu cintayethāṃ yuvāṃ prabhū

इति देववचः श्रुत्वा दामोदरसतीश्वरौ ।
चक्रतुः परमं कोपं रोषाघूर्णितलोचनौ

iti devavacaḥ śrutvā dāmodarasatīśvarau |
cakratuḥ paramaṃ kopaṃ roṣāghūrṇitalocanau

ततोतिकोपपूर्णस्य विष्णोश्शंभोश्च वक्त्रतः ।
तथान्येषां च देवानां शरीरान्निर्गतं महः

tatotikopapūrṇasya viṣṇośśaṃbhośca vaktrataḥ |
tathānyeṣāṃ ca devānāṃ śarīrānnirgataṃ mahaḥ

अतीव महसः पुंजं ज्वलन्तं दशदिक्षु च ।
अपश्यंस्त्रिदशास्सर्वे दुर्गा ध्यानपरायणाः

atīva mahasaḥ puṃjaṃ jvalantaṃ daśadikṣu ca |
apaśyaṃstridaśāssarve durgā dhyānaparāyaṇāḥ

सर्वदेवशरीरोत्थं तेजस्तदतिभीषणम् ।
संघीभूयाभवन्नारी साक्षान्महिषमर्दिनी

sarvadevaśarīrotthaṃ tejastadatibhīṣaṇam |
saṃghībhūyābhavannārī sākṣānmahiṣamardinī

शंभुतेजस उत्पन्नं मुखमस्याः सुभास्वरम् ।
याम्येन बाला अभवन्वैष्णवेन च बाहवः

śaṃbhutejasa utpannaṃ mukhamasyāḥ subhāsvaram |
yāmyena bālā abhavanvaiṣṇavena ca bāhavaḥ

चन्द्रमस्तेजसा तस्याः स्तनयुग्मं व्यजायत ।
मध्यमे न्द्रेण जंघोरू वारुणेन बभूवतुः

candramastejasā tasyāḥ stanayugmaṃ vyajāyata |
madhyame ndreṇa jaṃghorū vāruṇena babhūvatuḥ

भूतेजसा नितंबोभूद्ब्राह्मेण चरणद्वयम् ।
आर्केण चरणांगुल्यः करांगुल्यश्च वासवात्

bhūtejasā nitaṃbobhūdbrāhmeṇa caraṇadvayam |
ārkeṇa caraṇāṃgulyaḥ karāṃgulyaśca vāsavāt

कुबेरतेजसा नासा रदनाश्च प्रजापतेः ।
पावकीयेन नयनत्रयं सान्ध्येन भ्रूद्वयम्

kuberatejasā nāsā radanāśca prajāpateḥ |
pāvakīyena nayanatrayaṃ sāndhyena bhrūdvayam

आनिलेन श्रवोद्वन्द्वं तथान्येषां स्वरोकसाम् ।
तेजसां संभवः पद्मालया सा परमेश्वरी

ānilena śravodvandvaṃ tathānyeṣāṃ svarokasām |
tejasāṃ saṃbhavaḥ padmālayā sā parameśvarī

ततो निखिलदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।
तामालोक्य सुरास्सर्वे परं हर्षं प्रपेदिरे

tato nikhiladevānāṃ tejorāśisamudbhavām |
tāmālokya surāssarve paraṃ harṣaṃ prapedire

निरायुधां च तां दृष्ट्वा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवेश्वराः ।
सायुधान्तां शिवां कर्तुं मनः सन्दधिरे सुराः

nirāyudhāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā brahmādyāstridiveśvarāḥ |
sāyudhāntāṃ śivāṃ kartuṃ manaḥ sandadhire surāḥ

ततः शूलं महेशानो महेशान्यै समर्पयत ।
चक्रं च कृष्णो भगवाञ्च्छंखं पाशं च पाशभृत

tataḥ śūlaṃ maheśāno maheśānyai samarpayata |
cakraṃ ca kṛṣṇo bhagavāñcchaṃkhaṃ pāśaṃ ca pāśabhṛta

शक्तिं हुताशनोऽयच्छन्मारुतश्चापमेव च ॥ ॥ ।
बाणपूर्णेषुधी चैव वज्रघण्टे शचीपतिः

śaktiṃ hutāśano'yacchanmārutaścāpameva ca || || |
bāṇapūrṇeṣudhī caiva vajraghaṇṭe śacīpatiḥ

यमो ददौ कालदण्डमक्षमालां प्रजापतिः ।
ब्रह्मा कमण्डलुं प्रादाद्रोमरश्मीन्दिवाकरः

yamo dadau kāladaṇḍamakṣamālāṃ prajāpatiḥ |
brahmā kamaṇḍaluṃ prādādromaraśmīndivākaraḥ

कालः खड्गन्ददौ तस्यै फलकं च समुज्वलम् ।
क्षीराब्धी रुचिरं हारमजरे च तथाम्बरे

kālaḥ khaḍgandadau tasyai phalakaṃ ca samujvalam |
kṣīrābdhī ruciraṃ hāramajare ca tathāmbare

चूडामणिं कुण्डले च कटकानि तथैव च ।
अर्द्धचन्द्रं च केयूरान्नूपुरौ च मनोहरो

cūḍāmaṇiṃ kuṇḍale ca kaṭakāni tathaiva ca |
arddhacandraṃ ca keyūrānnūpurau ca manoharo

ग्रैवेयकमंगुलीषु समस्तास्वंगुलीयकम् ।
विश्वकर्मा च परशुं ददौ तस्यै मनोहरम्

graiveyakamaṃgulīṣu samastāsvaṃgulīyakam |
viśvakarmā ca paraśuṃ dadau tasyai manoharam

अस्त्राण्यनेकानि तथाभेद्यं चैव तनुच्छदम् ।
सुरम्यसरसां मालां पङ्कजं चाम्बुधिर्ददौ

astrāṇyanekāni tathābhedyaṃ caiva tanucchadam |
suramyasarasāṃ mālāṃ paṅkajaṃ cāmbudhirdadau

ददौ सिंहं च हिमवान्रत्नानि विविधानि च ।
सुरया पूरितं पात्रं कुबेरोऽस्यै समर्पयत्

dadau siṃhaṃ ca himavānratnāni vividhāni ca |
surayā pūritaṃ pātraṃ kubero'syai samarpayat

शेषश्च भोगिनां नेता विचित्रर चनाञ्चितम् ।
ददौ तस्यै नागहारं नानास्त्रमणिगुंफितम्

śeṣaśca bhogināṃ netā vicitrara canāñcitam |
dadau tasyai nāgahāraṃ nānāstramaṇiguṃphitam

एतैश्चान्यैस्सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ।
सत्कृतोच्चैर्ननादासौ साट्टहासं पुनःपुनः

etaiścānyaissurairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā |
satkṛtoccairnanādāsau sāṭṭahāsaṃ punaḥpunaḥ

तस्या भीषणनादेन पूरिता च नभःस्थली ।
प्रतिशब्दो महानासीच्चुक्षुभे भुवनत्रयम्

tasyā bhīṣaṇanādena pūritā ca nabhaḥsthalī |
pratiśabdo mahānāsīccukṣubhe bhuvanatrayam

चेलुः समुद्राश्चत्वारो वसुधा च चचाल ह ।
जयशब्दस्ततो देवैरकारि महिषार्दितैः

celuḥ samudrāścatvāro vasudhā ca cacāla ha |
jayaśabdastato devairakāri mahiṣārditaiḥ

ततोऽम्बिकां परां शक्तिं महालक्ष्मीस्वरूपिणीम् ।
तुष्टुवुस्ते सुरास्सर्वे भक्तिगद्गदया गिरा

tato'mbikāṃ parāṃ śaktiṃ mahālakṣmīsvarūpiṇīm |
tuṣṭuvuste surāssarve bhaktigadgadayā girā

लोकं संक्षुब्धमालोक्य देवतापरिपन्थिनः ।
सन्नद्धसैनिकास्ते च समुत्तस्थुरुदायुधाः

lokaṃ saṃkṣubdhamālokya devatāparipanthinaḥ |
sannaddhasainikāste ca samuttasthurudāyudhāḥ

महिषोऽपि च तं शब्दमभ्यधावद्रुषान्वितः ।
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां रुचा

mahiṣo'pi ca taṃ śabdamabhyadhāvadruṣānvitaḥ |
sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ rucā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महिषासुरपालिताः ।
समाजग्मुर्महावीराः कोटिशो धृतहेतयः

etasminnantare tatra mahiṣāsurapālitāḥ |
samājagmurmahāvīrāḥ koṭiśo dhṛtahetayaḥ

चिक्षुरश्चामरोदग्रौ करालोद्धतबाष्कलाः ।
ताम्रोग्रास्योग्रवीर्याश्च बिडालोऽन्धक एव च

cikṣuraścāmarodagrau karāloddhatabāṣkalāḥ |
tāmrogrāsyogravīryāśca biḍālo'ndhaka eva ca

दुर्धरो दुर्मुखश्चैव त्रिनेत्रश्च महाहनुः ।
एते चान्ये च बहवः शूरा युद्धविशा रदाः

durdharo durmukhaścaiva trinetraśca mahāhanuḥ |
ete cānye ca bahavaḥ śūrā yuddhaviśā radāḥ

युयुधुः समरे देव्या सह शस्त्रास्त्रपारगाः ।
इत्थं कालो व्यतीयाय युध्यतोर्भीषणस्तयोः

yuyudhuḥ samare devyā saha śastrāstrapāragāḥ |
itthaṃ kālo vyatīyāya yudhyatorbhīṣaṇastayoḥ

अरिवर्गकरक्षिप्ता नानाशस्त्रास्त्रराशयः ।
महामायाप्रभावेण विफला अभवन् क्षणात्

arivargakarakṣiptā nānāśastrāstrarāśayaḥ |
mahāmāyāprabhāveṇa viphalā abhavan kṣaṇāt

ततो जघान सा देवी चिक्षुरप्रमुखानरीन् ।
सगणान्गदया बाणैः शूलशक्तिपरश्वधैः

tato jaghāna sā devī cikṣurapramukhānarīn |
sagaṇāngadayā bāṇaiḥ śūlaśaktiparaśvadhaiḥ

एवं स्वीयेषु सैन्येषु हतेषु महिषासुरः ।
देवीनिःश्वाससंभूतान्भावयामास तान्गणान्

evaṃ svīyeṣu sainyeṣu hateṣu mahiṣāsuraḥ |
devīniḥśvāsasaṃbhūtānbhāvayāmāsa tāngaṇān

अताडयत्सरैः काश्चित्काश्चिच्छृङ्गद्वयेन च ।
लांगूलेन च तुण्डेन भिनत्ति स्म मुहुर्मुहुः

atāḍayatsaraiḥ kāścitkāścicchṛṅgadvayena ca |
lāṃgūlena ca tuṇḍena bhinatti sma muhurmuhuḥ

इत्थं देवीगणा न्हत्वाभ्यधावत्सोऽसुराधिपः ।
सिंहं मारयितुन्देव्यास्ततोऽसौ कुपिताऽभवत्

itthaṃ devīgaṇā nhatvābhyadhāvatso'surādhipaḥ |
siṃhaṃ mārayitundevyāstato'sau kupitā'bhavat

कोपात्सोपि महावीर्यः खुरकुट्टितभूतलः ।
शृङ्गाभ्यां शैलमुत्पाट्य चिक्षेप प्रणनाद च

kopātsopi mahāvīryaḥ khurakuṭṭitabhūtalaḥ |
śṛṅgābhyāṃ śailamutpāṭya cikṣepa praṇanāda ca

वेगेन विष्वग् भ्रमता प्रक्षिप्ता गुरवोऽद्रयः ।
आकाशतो महीमध्ये निपेतुर्नृपसत्तम

vegena viṣvag bhramatā prakṣiptā guravo'drayaḥ |
ākāśato mahīmadhye nipeturnṛpasattama

शृंगभिन्नाः पयोवाहाः खण्डं खण्डमयासिषुः ।
लांगूलेनाहतश्चाब्धिर्विष्वगुद्वेलमस्पदत्

śṛṃgabhinnāḥ payovāhāḥ khaṇḍaṃ khaṇḍamayāsiṣuḥ |
lāṃgūlenāhataścābdhirviṣvagudvelamaspadat

एवं क्रुद्धं समालोक्य महिषासुरमम्बिका ।
विदधे तद्वधोपायं देवानामभयंकरी

evaṃ kruddhaṃ samālokya mahiṣāsuramambikā |
vidadhe tadvadhopāyaṃ devānāmabhayaṃkarī

ततः पाशं समुत्थाय क्षिप्त्वा तस्योपरी श्वरी ।
बबन्ध महिषं सोऽपि रूपन्तत्याज माहिषम्

tataḥ pāśaṃ samutthāya kṣiptvā tasyoparī śvarī |
babandha mahiṣaṃ so'pi rūpantatyāja māhiṣam

ततः सिंहो बभूवाशु मायावी तच्छिरोम्बिका ।
यावद्भिनत्ति तावत्स खङ्गपाणिर्बभूव ह

tataḥ siṃho babhūvāśu māyāvī tacchirombikā |
yāvadbhinatti tāvatsa khaṅgapāṇirbabhūva ha

सचर्म्मासिकरं तं च देवी बाणैरताडयत् ।
ततो गजवपुर्भूत्वा सिंहं चिच्छेद शुण्डया

sacarmmāsikaraṃ taṃ ca devī bāṇairatāḍayat |
tato gajavapurbhūtvā siṃhaṃ ciccheda śuṇḍayā

ततोऽस्य च करं देवी चकर्त स्वमहासिना ।
अधारि च पुना रूपं स्वकीयं तेन रक्षसा

tato'sya ca karaṃ devī cakarta svamahāsinā |
adhāri ca punā rūpaṃ svakīyaṃ tena rakṣasā

तदैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
ततः क्रुद्धा महामाया चण्डिका मानविक्रमा

tadaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram |
tataḥ kruddhā mahāmāyā caṇḍikā mānavikramā

पपौ पुनःपुनः पानं जहासोद्भ्रान्तलोचना ।
जगर्ज चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदो द्धतः

papau punaḥpunaḥ pānaṃ jahāsodbhrāntalocanā |
jagarja cāsuraḥ so'pi balavīryamado ddhataḥ

तस्या उपरि चिक्षेप शैलानुत्पाट्य सोऽसुरः ।
सा च बाणावलीघातैश्चूर्णयामास सत्वरम्

tasyā upari cikṣepa śailānutpāṭya so'suraḥ |
sā ca bāṇāvalīghātaiścūrṇayāmāsa satvaram

वारुणीमद्रसं जातमुखरागाऽऽकुलेन्द्रिया ।
प्रोवाच परमेशानी मेघगंभीरया गिरा

vāruṇīmadrasaṃ jātamukharāgā''kulendriyā |
provāca parameśānī meghagaṃbhīrayā girā

रे मूढ रे हतप्रज्ञ व्यर्थ किं कुरुषे हठम् ।
न मदग्रेऽसुराः केपि स्थास्नवो जगतीत्रये

re mūḍha re hataprajña vyartha kiṃ kuruṣe haṭham |
na madagre'surāḥ kepi sthāsnavo jagatītraye

एकमाभाष्य कूर्दित्वा देवी सर्वकलामयी ।
पदाक्रम्यासुरं कण्ठे शूलेनोग्रेण साऽभिनत्

ekamābhāṣya kūrditvā devī sarvakalāmayī |
padākramyāsuraṃ kaṇṭhe śūlenogreṇa sā'bhinat

ततस्तच्चरणाक्रान्तस्स स्वकीयमुखात्ततः ।
अर्द्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः

tatastaccaraṇākrāntassa svakīyamukhāttataḥ |
arddhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ

अर्द्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महाधमः ।
महासिना शिरो भित्त्वा न्यपाति धरणीतले

arddhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahādhamaḥ |
mahāsinā śiro bhittvā nyapāti dharaṇītale

हाहाशब्दं समुच्चार्य्यावाङ्मुखास्तद्गणास्ततः ।
पलायन्त रणाद्भीतास्त्राहित्राहीति वादिनः

hāhāśabdaṃ samuccāryyāvāṅmukhāstadgaṇāstataḥ |
palāyanta raṇādbhītāstrāhitrāhīti vādinaḥ

तुष्टुवुश्च तदा देवीमिन्द्राद्याः सकलाः सुराः ।
गन्धर्वा गीतमुच्चेरुर्ननृतुर्नर्तकीजनाः

tuṣṭuvuśca tadā devīmindrādyāḥ sakalāḥ surāḥ |
gandharvā gītamuccerurnanṛturnartakījanāḥ

एवन्ते कथितो राजन्महालक्ष्म्याः समुद्भवः ।
सरस्वत्यास्तथोत्पत्तिं शृणु सुस्थेन चेतसा

evante kathito rājanmahālakṣmyāḥ samudbhavaḥ |
sarasvatyāstathotpattiṃ śṛṇu susthena cetasā