अध्याय 47: गौरी से प्रकट कुमारी द्वारा धूम्रलोचन और रक्तबीज वध

आसीच्छुम्भासुरो दैत्यो निशुंभश्च प्रतापवान् ।
त्रैलोक्यमोजसा क्रान्तं भ्रातृभ्यां सचराचरम्

āsīcchumbhāsuro daityo niśuṃbhaśca pratāpavān |
trailokyamojasā krāntaṃ bhrātṛbhyāṃ sacarācaram

ताभ्याम्प्रपीडिता देवा हिमवन्तं समाययुः ।
जननीं सर्वभूतानां कामदात्रीं ववन्दिरे

tābhyāmprapīḍitā devā himavantaṃ samāyayuḥ |
jananīṃ sarvabhūtānāṃ kāmadātrīṃ vavandire

जय दुर्गे महेशानि जयात्मीयजनप्रिये ।
त्रैलोक्यत्राणकारिण्यै शिवायै ते नमोनमः

jaya durge maheśāni jayātmīyajanapriye |
trailokyatrāṇakāriṇyai śivāyai te namonamaḥ

नमो मुक्तिप्रदायिन्यै पराम्बायै नमोनमः ।
नमः समस्तसंसारोत्पत्तिस्थित्यन्तकारिके

namo muktipradāyinyai parāmbāyai namonamaḥ |
namaḥ samastasaṃsārotpattisthityantakārike

कालिकारूपसंपन्नो नमस्काराकृते नमः ।
छिन्नमस्तास्वरूपायै श्रीविद्यायै नमोस्तु ते

kālikārūpasaṃpanno namaskārākṛte namaḥ |
chinnamastāsvarūpāyai śrīvidyāyai namostu te

भुवनेशि नमस्तुभ्यं नमस्ते भैरवाकृते ।
नमोस्तु बगलामुख्यै धूमावत्यै नमोनमः

bhuvaneśi namastubhyaṃ namaste bhairavākṛte |
namostu bagalāmukhyai dhūmāvatyai namonamaḥ

नमस्त्रिपुरसुन्दर्य्यै मातङ्गयै ते नमोनमः ।
अजितायै नमस्तुभ्यं विजयायै नमोनमः

namastripurasundaryyai mātaṅgayai te namonamaḥ |
ajitāyai namastubhyaṃ vijayāyai namonamaḥ

जयायै मंगलायै ते विलासिन्यै नमोनमः ।
दोग्ध्रीरूपे नमस्तुभ्यं नमो घोराकृतेऽस्तु ते

jayāyai maṃgalāyai te vilāsinyai namonamaḥ |
dogdhrīrūpe namastubhyaṃ namo ghorākṛte'stu te

मनोऽपराजिताकारे नित्याकारे नमोनमः ।
शरणागतपालिन्यै रुद्राण्यै ते नमोनमः

mano'parājitākāre nityākāre namonamaḥ |
śaraṇāgatapālinyai rudrāṇyai te namonamaḥ

नमो वेदान्तवेद्यायै नमस्ते परमात्मने ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमोनमः

namo vedāntavedyāyai namaste paramātmane |
anantakoṭibrahmāṇḍanāyikāyai namonamaḥ

इति देवैः स्तुता गौरी प्रसन्ना वरदा शिवा ।
प्रोवाच त्रिदशान्सर्वान्युष्माभिः स्तूयतेऽत्र का

iti devaiḥ stutā gaurī prasannā varadā śivā |
provāca tridaśānsarvānyuṣmābhiḥ stūyate'tra kā

ततो गौरीतनोरेका प्रादुरासीत्कुमारिका ।
सोवाच मिषतां तेषां शिवशक्तिं परादरात्

tato gaurītanorekā prādurāsītkumārikā |
sovāca miṣatāṃ teṣāṃ śivaśaktiṃ parādarāt

स्तोत्रं मे क्रियते मातः समस्तैः स्वर्गवासिभिः ।
निशुंभशुंभदैत्याभ्यां प्रबलाभ्यां प्रपीडितैः

stotraṃ me kriyate mātaḥ samastaiḥ svargavāsibhiḥ |
niśuṃbhaśuṃbhadaityābhyāṃ prabalābhyāṃ prapīḍitaiḥ

शरीरकोशाद्यत्तस्या निर्गता तेन कौशिकी ।
नाम्ना सा गीयते साक्षाच्छुंभासुरनिबर्हिणी

śarīrakośādyattasyā nirgatā tena kauśikī |
nāmnā sā gīyate sākṣācchuṃbhāsuranibarhiṇī

चैवोग्रतारिका प्रोक्ता महोग्रतारिकापि च ।
प्रादुर्भूता यतः सा वै मातंगीत्युच्यते भुवि

caivogratārikā proktā mahogratārikāpi ca |
prādurbhūtā yataḥ sā vai mātaṃgītyucyate bhuvi

बभाषे निखिलान्देवान्यूयं तिष्ठत निर्भयाः ।
कार्यं वः साधयिष्यामि स्वतन्त्राहं विनाश्रयम्

babhāṣe nikhilāndevānyūyaṃ tiṣṭhata nirbhayāḥ |
kāryaṃ vaḥ sādhayiṣyāmi svatantrāhaṃ vināśrayam

इत्युक्त्वा सा तदा देवी तरसान्तर्हिताऽभवत् ।
चाण्डमुण्डौ तु तान्देवीमद्राष्टां सेवकौ तयोः

ityuktvā sā tadā devī tarasāntarhitā'bhavat |
cāṇḍamuṇḍau tu tāndevīmadrāṣṭāṃ sevakau tayoḥ

दृष्ट्वा मनोहरं तस्या रूपं नेत्रसुखावहम् ।
पेततुस्तौ धरामध्ये नष्टसंज्ञौ विमोहितौ

dṛṣṭvā manoharaṃ tasyā rūpaṃ netrasukhāvaham |
petatustau dharāmadhye naṣṭasaṃjñau vimohitau

गत्वा व्याजह्रतुः सर्वं राज्ञे वृत्तान्तमादितः ।
दृष्टा काचिन्मया पूर्वा नारी राजन्मनोरमा

gatvā vyājahratuḥ sarvaṃ rājñe vṛttāntamāditaḥ |
dṛṣṭā kācinmayā pūrvā nārī rājanmanoramā

हिमवच्छिखरे रम्ये संस्थिता सिंहवाहिनी ।
समन्ताद्देवकन्याभिः सेविता बद्धपाणिभिः

himavacchikhare ramye saṃsthitā siṃhavāhinī |
samantāddevakanyābhiḥ sevitā baddhapāṇibhiḥ

कुरुते पादसंवाहं काचित्संस्कुरुते कचान् ।
पाणिसंवाहनं काचित्काचिन्नेत्राञ्जनं न्यधात्

kurute pādasaṃvāhaṃ kācitsaṃskurute kacān |
pāṇisaṃvāhanaṃ kācitkācinnetrāñjanaṃ nyadhāt

काचिद् गृहीत्वा हस्तेनादर्शं दर्शयते मुखम् ।
नागवल्लीं ददात्येका लवंगैलादिसंयुताम्

kācid gṛhītvā hastenādarśaṃ darśayate mukham |
nāgavallīṃ dadātyekā lavaṃgailādisaṃyutām

पतद्ग्रहं करे कृत्वा स्थिता काचित्सखी पुरः ।
भूषयत्यखिलांगानि काचिद्भूषाम्बरादिभिः

patadgrahaṃ kare kṛtvā sthitā kācitsakhī puraḥ |
bhūṣayatyakhilāṃgāni kācidbhūṣāmbarādibhiḥ

कदलीस्तंभजंघोरुः कीरनासाऽहिदौर्लता ।
रणन्मञ्जीरचरणा रम्यमेखलया युता

kadalīstaṃbhajaṃghoruḥ kīranāsā'hidaurlatā |
raṇanmañjīracaraṇā ramyamekhalayā yutā

लसत्कस्तूरिकामोदमुक्ताहारचलस्तनी ।
ग्रैवेयकलसद्ग्रीवा ललन्तीदाममण्डिता

lasatkastūrikāmodamuktāhāracalastanī |
graiveyakalasadgrīvā lalantīdāmamaṇḍitā

अर्द्धचन्द्रधरा देवी मणिकुण्डलधारिणी ।
रम्यवेणिर्विंशालाक्षी लोचनत्रयभूषिता

arddhacandradharā devī maṇikuṇḍaladhāriṇī |
ramyaveṇirviṃśālākṣī locanatrayabhūṣitā

साक्षरा मालिकोपेता पणिराजितकंकणा ।
स्वर्णोर्मिकांगुलिर्भ्राजत्पारिहार्य्यलसत्करा

sākṣarā mālikopetā paṇirājitakaṃkaṇā |
svarṇormikāṃgulirbhrājatpārihāryyalasatkarā

शुभवस्त्रावृता गौरी पद्मासनविराजिता ।
काश्मीरबिन्दुतिलका चन्द्रालंकृतमस्तका

śubhavastrāvṛtā gaurī padmāsanavirājitā |
kāśmīrabindutilakā candrālaṃkṛtamastakā

तडिद्द्युतिर्महामूल्याम्बर चोलोन्नमत्कुचा ।
भुजैरष्टाभिरुत्तुंगैर्धारयन्ती वरायुधान्

taḍiddyutirmahāmūlyāmbara colonnamatkucā |
bhujairaṣṭābhiruttuṃgairdhārayantī varāyudhān

तादृशी नासुरी नागी न गन्धर्वी न दानवी ।
विद्यते त्रिषु लोकेषु यादृशी सा मनोरमा

tādṛśī nāsurī nāgī na gandharvī na dānavī |
vidyate triṣu lokeṣu yādṛśī sā manoramā

तस्मात्संभोगयोग्यत्वं तस्यास्त्वय्येव शोभते ।
नारीरत्नं यतः सा वै पुंरत्नं च भवान्प्रभो

tasmātsaṃbhogayogyatvaṃ tasyāstvayyeva śobhate |
nārīratnaṃ yataḥ sā vai puṃratnaṃ ca bhavānprabho

इत्युक्तं चण्डमुण्डाभ्यां निशम्य स महासुरः ।
दूतं सुग्रीवनामानं प्रेषयामास तां प्रति

ityuktaṃ caṇḍamuṇḍābhyāṃ niśamya sa mahāsuraḥ |
dūtaṃ sugrīvanāmānaṃ preṣayāmāsa tāṃ prati

गच्छ दूत तुषाराद्रौ तत्रास्ते कापि सुन्दरी ।
सा नेतव्या प्रयत्नेन कथयित्वा वचो मम

gaccha dūta tuṣārādrau tatrāste kāpi sundarī |
sā netavyā prayatnena kathayitvā vaco mama

इति विज्ञापितस्तेन सुग्रीवो दानवोत्तमः ।
गत्वा हिमाचलं प्राह जगदम्बां महेश्वरीम्

iti vijñāpitastena sugrīvo dānavottamaḥ |
gatvā himācalaṃ prāha jagadambāṃ maheśvarīm

देवि शुंभासुरो दैत्यो निशुंभस्तस्य चानुजः ।
विख्यातस्त्रिषु लोकेषु महा बलपराक्रमः

devi śuṃbhāsuro daityo niśuṃbhastasya cānujaḥ |
vikhyātastriṣu lokeṣu mahā balaparākramaḥ

चारोहं प्रेषितस्तेन सन्निधिन्ते समागमम् ।
स यज्जगौ सुरेशानि तत्समाकर्णयाधुना

cārohaṃ preṣitastena sannidhinte samāgamam |
sa yajjagau sureśāni tatsamākarṇayādhunā

इन्द्रादीन्समरे जित्वा तेषां रत्नान्यपाहरम् ।
देवभागं स्वयं भुञ्जे यागे दत्तं सुरादिभिः

indrādīnsamare jitvā teṣāṃ ratnānyapāharam |
devabhāgaṃ svayaṃ bhuñje yāge dattaṃ surādibhiḥ

स्त्रीरत्नं त्वामहं मन्ये सर्वरत्नोपरि स्थितम् ।
सा त्वं ममानुजं मां वा भजतात्कामजै रसैः

strīratnaṃ tvāmahaṃ manye sarvaratnopari sthitam |
sā tvaṃ mamānujaṃ māṃ vā bhajatātkāmajai rasaiḥ

इति दूतोक्तमाकर्ण्य वचनं शुंभभाषितम् ।
जगाद सा महामाया भूतेशप्राणवल्लभा

iti dūtoktamākarṇya vacanaṃ śuṃbhabhāṣitam |
jagāda sā mahāmāyā bhūteśaprāṇavallabhā

सत्यं वदसि भो दूत नानृतं किंचिदुच्यते ।
परन्त्वेका कृता पूर्वं प्रतिज्ञा तान्निबोध मे

satyaṃ vadasi bho dūta nānṛtaṃ kiṃciducyate |
parantvekā kṛtā pūrvaṃ pratijñā tānnibodha me

यो मे दर्पं विधुनुते यो मां जयति संगरे ।
उत्सहे तमहं कर्तुं पतिं नान्यमिति ध्रुवम्

yo me darpaṃ vidhunute yo māṃ jayati saṃgare |
utsahe tamahaṃ kartuṃ patiṃ nānyamiti dhruvam

स त्वं कथय शुंभाय निशुंभाय वचो मम ।
यथा युक्तं भवेदेवं विदधातु तथाऽत्र सः

sa tvaṃ kathaya śuṃbhāya niśuṃbhāya vaco mama |
yathā yuktaṃ bhavedevaṃ vidadhātu tathā'tra saḥ

इत्थं देवीवचः श्रुत्वा सुग्रीवो नाम दानवः ।
राज्ञे विज्ञापयामास गत्वा तत्र सविस्तरम्

itthaṃ devīvacaḥ śrutvā sugrīvo nāma dānavaḥ |
rājñe vijñāpayāmāsa gatvā tatra savistaram

अथ दूतोक्तमाकर्ण्य शुंभो भैरवशासनः ।
धूम्राक्षं प्राह सक्रोधः सेनान्यं बलिनां वरम्

atha dūtoktamākarṇya śuṃbho bhairavaśāsanaḥ |
dhūmrākṣaṃ prāha sakrodhaḥ senānyaṃ balināṃ varam

हे धूम्राक्ष तुषाराद्रौ वर्तते कापि सुन्दरी ।
तामानय द्रुतं गत्वा यथा यास्यति सात्र वै

he dhūmrākṣa tuṣārādrau vartate kāpi sundarī |
tāmānaya drutaṃ gatvā yathā yāsyati sātra vai

तस्या आनयने भीतिर्न कार्य्याऽसुरसत्तम ।
युद्धं कार्यं प्रयत्नेन यदि सा योद्धुमिच्छति

tasyā ānayane bhītirna kāryyā'surasattama |
yuddhaṃ kāryaṃ prayatnena yadi sā yoddhumicchati

एवं विज्ञापितो दैत्यो धूम्रलोचनसंज्ञकः ।
गत्वा हिमाचलं प्राह भुवनेशीमुमांशजाम्

evaṃ vijñāpito daityo dhūmralocanasaṃjñakaḥ |
gatvā himācalaṃ prāha bhuvaneśīmumāṃśajām

भर्तुर्ममान्तिकं गच्छ नोचेत्त्वां घातयाम्यहम् ।
पुष्ट्याऽसुराणां सहितः सहस्राणां नितंबिनि

bharturmamāntikaṃ gaccha nocettvāṃ ghātayāmyaham |
puṣṭyā'surāṇāṃ sahitaḥ sahasrāṇāṃ nitaṃbini

दैत्यराट्प्रेषितो वीर हंसि चेत्किं करोमि ते ।
परन्त्वसाध्यं गमनं मन्ये संग्राममन्तरा

daityarāṭpreṣito vīra haṃsi cetkiṃ karomi te |
parantvasādhyaṃ gamanaṃ manye saṃgrāmamantarā

इत्युक्तस्तामन्वधावद्दानवो धूम्रलोचनः ।
हुंकारोच्चारणेनैव तन्ददाह महेश्वरी

ityuktastāmanvadhāvaddānavo dhūmralocanaḥ |
huṃkāroccāraṇenaiva tandadāha maheśvarī

ततः प्रभृति सा देवी धूमावत्युच्यते भुवि ।
आराधिता स्वभक्तानां शत्रुवर्गनिकर्तिनी

tataḥ prabhṛti sā devī dhūmāvatyucyate bhuvi |
ārādhitā svabhaktānāṃ śatruvarganikartinī

धूम्राक्षे निहते देव्या वाहनेनातिकोपिना ।
चर्वितास्तद्गणास्सर्वेऽपलायन्तावशेषिताः

dhūmrākṣe nihate devyā vāhanenātikopinā |
carvitāstadgaṇāssarve'palāyantāvaśeṣitāḥ

इत्थं देव्या हतं दैत्यं श्रुत्वा शुंभः प्रतापवान् ।
चकार बहुलं कोपं सन्दष्टोष्ठपुटद्वयः

itthaṃ devyā hataṃ daityaṃ śrutvā śuṃbhaḥ pratāpavān |
cakāra bahulaṃ kopaṃ sandaṣṭoṣṭhapuṭadvayaḥ

चण्डं मुंडं रक्तबीजं प्रैषयत्क्रमतोऽ सुरान् ।
तेपि चाज्ञापिता दैत्या ययुर्यत्राम्बिका स्थिता

caṇḍaṃ muṃḍaṃ raktabījaṃ praiṣayatkramato' surān |
tepi cājñāpitā daityā yayuryatrāmbikā sthitā

सिंहारूढा भगवतीमणिमादिभिराश्रिताम् ।
भासयंती दिशो भासा दृष्ट्वोचुर्द्दानवर्षभाः

siṃhārūḍhā bhagavatīmaṇimādibhirāśritām |
bhāsayaṃtī diśo bhāsā dṛṣṭvocurddānavarṣabhāḥ

हे देवि तरसा मूलं याहि शुंभनिशुंभयोः ।
अन्यथा घातयिष्यामः सगणां त्वां सवाहनाम्

he devi tarasā mūlaṃ yāhi śuṃbhaniśuṃbhayoḥ |
anyathā ghātayiṣyāmaḥ sagaṇāṃ tvāṃ savāhanām

वृणीष्व तं पतिं वामे लोकपालादिभिः स्तुतम् ।
प्रपत्स्यसे महानंदं देवानामपि दुर्लभम्

vṛṇīṣva taṃ patiṃ vāme lokapālādibhiḥ stutam |
prapatsyase mahānaṃdaṃ devānāmapi durlabham

इत्युक्तमाकलय्याम्बा स्मयित्वा परमेश्वरी ।
उदाजहार सा देवी सूनृतं रसवद्वचः

ityuktamākalayyāmbā smayitvā parameśvarī |
udājahāra sā devī sūnṛtaṃ rasavadvacaḥ

अद्वितीयो महेशानः परब्रह्म सदाशिवः ।
यत्तत्त्वन्न विदुर्वेदा विष्ण्वादीनां च का कथा

advitīyo maheśānaḥ parabrahma sadāśivaḥ |
yattattvanna vidurvedā viṣṇvādīnāṃ ca kā kathā

तस्याहं प्रकृतिः सक्ष्मा कथमन्यं पतिम्वृणे ।
सिंही कामातुरा नैव जम्बुकं वृणुते क्वचित्

tasyāhaṃ prakṛtiḥ sakṣmā kathamanyaṃ patimvṛṇe |
siṃhī kāmāturā naiva jambukaṃ vṛṇute kvacit

करेणुर्गर्दभं नैव द्वीपिनी शशकं न वा ।
मृषा वदत भो दैत्यो मृत्युव्यालनियंत्रिताः

kareṇurgardabhaṃ naiva dvīpinī śaśakaṃ na vā |
mṛṣā vadata bho daityo mṛtyuvyālaniyaṃtritāḥ

यूयं प्रयात पातालं युध्यध्वं शक्तिरस्ति चेत् ।
इति क्रोधकरं वाक्यं श्रुत्वोचुस्ते परस्परम्

yūyaṃ prayāta pātālaṃ yudhyadhvaṃ śaktirasti cet |
iti krodhakaraṃ vākyaṃ śrutvocuste parasparam

अबलां मनसि ज्ञात्वा न हन्मो भवतीं वयम् ।
अथो स्थिरैहि पञ्चास्ये युद्धेच्छा मानसेऽस्ति चेत्

abalāṃ manasi jñātvā na hanmo bhavatīṃ vayam |
atho sthiraihi pañcāsye yuddhecchā mānase'sti cet

तेषामेवं विवदतां कलहः समवर्द्धत ।
ववृषु समरे बाणा उभयोर्द्दलयोश्शिताः

teṣāmevaṃ vivadatāṃ kalahaḥ samavarddhata |
vavṛṣu samare bāṇā ubhayorddalayośśitāḥ

एवं तैः समरं कृत्वा लीलया परमेश्वरी ।
जघान चण्डमुण्डाभ्यां रक्तबीजं महासुरम्

evaṃ taiḥ samaraṃ kṛtvā līlayā parameśvarī |
jaghāna caṇḍamuṇḍābhyāṃ raktabījaṃ mahāsuram

द्वेषबुद्धिं विधायापि त्रिदशस्थितयोऽप्यमी ।
अन्तेऽप्रापन्परं लोकं यँल्लोकं यान्ति तज्जनाः

dveṣabuddhiṃ vidhāyāpi tridaśasthitayo'pyamī |
ante'prāpanparaṃ lokaṃ yam̐llokaṃ yānti tajjanāḥ