अध्याय 29: सूत ब्रह्मा की आदि सृष्टि सुनाते हैं

श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् ।
सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्

śrutaṃ me mahadākhyānaṃ yattvayā parikīrtitam |
sanatkumārakāleyasaṃvādaṃ paramārthadam

अतोहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः ।
समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्

atohaṃ śrotumicchāmi yathā sargastu brahmaṇaḥ |
samutpannaṃ tu me brūhi yathā vyāsācca te śrutam

मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्

mune śṛṇu kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutavistarām

यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः ।
स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

yaścaināṃ pāṭhayettāṃ ca śṛṇuyādvā'pyabhīkṣṇaśaḥ |
svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः

pradhānaṃ puruṣo yattannityaṃ sadasadātmakam |
pradhānapuruṣo bhūtvā nirmame lokabhāvanaḥ

स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् ।
तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ nārāyaṇaparāyaṇam |
taṃ vai viddhi muniśreṣṭha brahmāṇamamitaujasam

यस्मादकल्पयत्कल्पान्तमग्राश्शुचयो यतः ।
भवंति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे

yasmādakalpayatkalpāntamagrāśśucayo yataḥ |
bhavaṃti muniśārdūla namastasmai svayambhuve

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च ।
नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्

tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca |
namaskṛtya pravakṣyāmi bhūyaḥ sargamanuttamam

ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः ।
तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते

brahmā sraṣṭā hariḥ pātā saṃhartā ca maheśvaraḥ |
tasya sargasya nānyo'sti kāle kāle tathā gate

सोऽपि स्वयंभूर्भगवान्सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्

so'pi svayaṃbhūrbhagavānsisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

हिरण्यवर्णमभवत्तदंडमुदकेशयम् ।
तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः

hiraṇyavarṇamabhavattadaṃḍamudakeśayam |
tatra jajñe svayaṃ brahmā svayaṃbhūriti viśrutaḥ

हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् ।
तदंडमकरोद्द्वैधं दिवं भूमि च निर्ममे

hiraṇyagarbho bhagavānuṣitvā parivatsaram |
tadaṃḍamakaroddvaidhaṃ divaṃ bhūmi ca nirmame

अधोऽथोर्द्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश ।
तयोश्शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः

adho'thorddhvaṃ prayuktāni bhuvanāni caturddaśa |
tayośśakalayormadhya ākāśamamṛjatprabhuḥ

अप्सु पारिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दिवि ।
तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्

apsu pāriplavāṃ pṛthvīṃ diśaśca daśadhā divi |
tatra kāle mano vācaṃ kāmakrodhāvatho ratim

मरीचिमत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम ।
वसिष्ठं तु महतेजास्सोऽसृजत्सप्त मानसान्

marīcimatryaṃgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratuma |
vasiṣṭhaṃ tu mahatejāsso'sṛjatsapta mānasān

सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान्क्रोधसमुद्भवान्

sapta bahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
tato'sṛjatpunarbrahmā rudrānkrodhasamudbhavān

सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् ।
सप्त चैते प्रजायंते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः

sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ sarveṣāmapi pūrvajam |
sapta caite prajāyaṃte paścādrudrāśca sarvataḥ

अतस्सनत्कुमारस्तु तेजस्संक्षिप्य तिष्ठति ।
तेषां सप्तमहावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः

atassanatkumārastu tejassaṃkṣipya tiṣṭhati |
teṣāṃ saptamahāvaṃśā divyā devarṣipūjitāḥ

प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः ।
विद्युतोऽशनि मेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च

prajāyante kriyāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ |
vidyuto'śani meghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca

पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह ।
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

payāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca sasarja ha |
ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम ।
मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः ।
प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्

pūjyāṃstairayajandevānityevamanuśuśruma |
mukhāddevānajanayatpitṝṃścaivātha vakṣasaḥ |
prajanācca manuṣyānvai jaghanānnirmame'surān

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire |
āpavasya prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्द्धन्त यदा तदा ।
द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्

sṛjyamānāḥ prajāścaiva nāvarddhanta yadā tadā |
dvidhā kṛtvātmano dehaṃ strī caiva puruṣo'bhavat

ससृजेऽथ प्रजास्सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः ।
विराजमसृजद्विष्णुस्स सृष्टः पुरुषो विराट्

sasṛje'tha prajāssarvā mahimnā vyāpya viśvataḥ |
virājamasṛjadviṣṇussa sṛṣṭaḥ puruṣo virāṭ

द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च ।
स वैराजः प्रजास्सर्वास्ससर्ज पुरुषः प्रभुः

dvitīyaṃ taṃ manuṃ viddhi manorantarameva ca |
sa vairājaḥ prajāssarvāssasarja puruṣaḥ prabhuḥ

नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः ।
आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः

nārāyaṇavisargasya prajāstasyāpyayonijaḥ |
āyuṣmānkīrtimāndhanyaḥ prajāvāṃścābhavattataḥ

इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम ।
आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ityevamādisargaste varṇito munisattama |
ādisargaṃ viditvaivaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim