अध्याय 30: स्वायम्भुव मनु से पृथु और दक्ष तक

संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः ।
लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्

saṃsṛṣṭāsu prajāsveva āpavo'tha prajāpratiḥ |
lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayo nijām

आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः ।
धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत

āpavasya mahimnā tu divamāvṛtya tiṣṭhataḥ |
dharmeṇaiva mahātmā sa śatarūpāpyajāyata

सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।
भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

sā tu varṣaśataṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata

स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते ।
तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते

sa vai svāyaṃbhuvo jajñe puruṣo manurucyate |
tasyaikasaptatiyugaṃ manvaṃtaramihocyate

वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्

vairājātpuruṣādvīrā śatarūpā vyajāyata |
priyavratottānapādau vīrakāyāmajāyatām

काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः ।
काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः

kāmyā nāma mahābhāgā kardamasya prajāpateḥ |
kāmyāputrāstrayastvāsansamrāṭsākṣiraviṭprabhuḥ

उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः ।
ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्

uttānapādo'janayatputrāñchakrasamānprabhuḥ |
dhruvaṃ ca tanayaṃ divyamātmānaṃdasuvarcasam

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता ।
उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा

dharmasya kanyā suśroṇī sunītirnāma viśrutā |
utpannā cāpi dharmmeṇa dhuvasya jananī tathā

ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने ।
तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्

dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni kānane |
tapastepe sa bālastu prārthayansthānamavyayam

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः ।
अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः

tasmai brahmā dadau prītassthānamātmasamaṃ prabhuḥ |
acalaṃ caiva puratassaptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ

तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् ।
पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्

tasmātpuṣṭiśca dhānyaśca dhruvātputrau vyajāyatām |
puṣṭirevaṃ samutthāyāḥ pañcaputrānakalmaṣān

रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् ।
रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्

ripuṃ ripuṃjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛṣatejasam |
riporevaṃ ca mahiṣī cākṣuṣaṃ sarvatodiśam

अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः ।
मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः

ajījanatpuṣkariṇyāṃ varuṇaṃ cākṣuṣo manuḥ |
manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ

कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः ।
पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः

kanyāyāṃ hi muniśreṣṭha vaiśyajanma prajāyateḥ |
pururmāsaḥ śatadyumnastapasvī satyavitkaviḥ

अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश ।
पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

agniṣṭomo'tirātraścātimanyussuyaśā daśa |
pūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān

अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् ।
अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत

aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ sṛtimaṃgirasaṃ gayam |
aṅgātsunīthā bhāryyā vai venamekamasūyata

अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् ।
हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः

apacāreṇa venasya kopasteṣāṃ mahānabhūt |
huṃkāreṇaiva taṃ jaghnurmunayo dharmatatparāḥ

अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया ।
सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्

atha prajārthamṛṣayaḥ prārthitāśca sunīthayā |
sārasvatāstadā tasya mamaṃthurdakṣiṇaṃ karam

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः ।
स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः

venasya pāṇau mathite saṃbabhūva tataḥ pṛthuḥ |
sa dhanvī kavacī jātastejasādityasannibhaḥ

अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे ।
धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे

avatārasya viṣṇorhi prajāpālanahe tave |
dharmasaṃrakṣaṇārthāya duṣṭānāṃ daṃḍahetave

पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः ।
राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः

pṛthurvainyastadā pṛdhvīmarakṣatkṣatrapūrvajaḥ |
rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhāpatiḥ

तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ ।
तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै

tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau |
teneyaṃ gaurmuniśreṣṭha dugdhā sarvahitāya vai

सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् ।
मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः

sarveṣāṃ vṛttidaścābhūddevarṣisura rakṣasām |
manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa śatayajñakaro nṛpaḥ

पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ ।
विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ

pṛthoḥ putrau tu jajñāte dharmajñau bhuvi pārthivau |
vijitāśvaśca haryakṣo mahāvīrau suviśrutau

शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् ।
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः

śikhaṃḍinī cājanayatputraṃ prācīnabarhiṣam |
prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivītalacāriṇaḥ

समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता ।
रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः

samudratanayā tena dharmatassuvivāhitā |
reje'dhikataraṃ rājā kṛtadāro mahāprabhuḥ

समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः ।
बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै

samudratanayāyāstu daśa prācīnabarhiṣaḥ |
babhūvustanayā divyā bahuyajñakarasya vai

सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः ।
अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः

sarve prācetasā nāmnā dhanurvedasya pāragāḥ |
apṛthagdharmācaraṇāste'tapyaṃta mahattapaḥ

दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।
रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः

daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ |
rudragītaṃ japaṃtaśca śivadhyānaparāyaṇāḥ

तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः ।
अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaścaratsu pṛthivyāmabhavaṃśca mahīruhāḥ |
arakṣyamāṇāyāṃ pṛthvyāṃ babhūvātha prajākṣayaḥ

तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः ।
चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः

tāndṛṣṭvā tu nivṛttāste tapaso labdhasadvarāḥ |
cukrudhurmuniśārdūla dagdhukāmā stapobalāḥ

प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ ।
वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः

prācetasā mukhebhyaste prāsṛjannagnimārutau |
vṛkṣānunmūlya vāyustānadahaddhavyavāhanaḥ

वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु ।
उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्

vṛkṣakṣayaṃ tato dṛṣṭvā kiṃciccheṣeṣu śākhiṣu |
upagamyābravīdetānrājā somaḥ pratāpavān

कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः ।
अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी

kopaṃ yacchata rājānassarve prācīnabarhiṣaḥ |
anubhūtānukanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī

भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया ।
भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी

bhaviṣyaṃ jānatā sā tu dhṛtā garbheṇa vai mayā |
bhāryyā vo'stu mahābhāgāssomavaṃśavivarddhinī

अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः ।
सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः

asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ |
sṛṣṭikartā mahātejā brahmaputraḥ purātanaḥ

युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा ।
ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति

yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cānena tejasā |
brahmatejomayo bhūpaḥ prajā saṃvarddhayiṣyati

ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।
भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्

tatassomasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ |
bhāryyāṃ dharmeṇa tāṃ prītyā vṛkṣajāṃ varavarṇinīm

तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः ।
सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने

tebhyastasyāstu saṃjajñe dakṣo nāma prajāpatiḥ |
so'pi jajñe mahātejāssomasyāṃśena vai mune

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः ।
संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्

acarāṃśca carāṃścaiva dvipado'tha catuṣpadaḥ |
saṃsṛjya manasā dakṣo maithunīṃ sṛṣṭimārabhat

वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः ।
उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्

vīraṇasya sutāṃ nāmnā vīraṇīṃ sa prajāpateḥ |
upayeme suvidhinā sudharmeṇa pativratām

हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् ।
ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः

haryyaśvānayutaṃ tasyāṃ sutānpuṇyānajījanat |
te viraktā babhūvuśca nāradasyopadeśataḥ

तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् ।
नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया

tacchutvā sa punardakṣassubalāśvānajījanat |
nāmatastanayāṃstasyāṃ sahasraparisaṃkhyayā

तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः ।
नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः

te'pi bhrātṛpathā yātāstanmunerupadeśataḥ |
nāgamanpitṛsānnidhyaṃ viraktā bhikṣumārgiṇaḥ

तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ ।
कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय

tacchrutvā śāpamākruddho munaye dussahaṃ dadau |
kutracinna labhasveti saṃsthitiṃ kalahapriya

सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः ।
महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः

sāṃtvito'tha vidhātrā hi sa paścādasṛjatstriyaḥ |
mahājvālāsvarūpeṇa guṇaiścāpi munīśvaraḥ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
dve caivaṃ brahmaputrāya dve caivāṅgirase tadā

द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम ।
शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः

dve kṛśāśvāya viduṣe munaye munisattama |
śiṣṭāssomāya dakṣo'pi nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ

ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः ।
बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्

tābhyo dakṣasya putrībhyo jātā devāsurādayaḥ |
bahavastanayā khyātāstaissarvaiḥ pūritaṃ jagat

ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः ।
संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते

tataḥ prabhṛti viprendra prajā maithunasaṃbhavāḥ |
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate

अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा ।
कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः

aṃguṣṭhādbrahmaṇo jajñe dakṣaścoktastvayā purā |
kathaṃ prācetasatvaṃ hi punarlebhe mahātapāḥ

एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ।
चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः

etaṃ me saṃśayaṃ sūta pratyākhyātuṃ tvamarhasi |
citrametatsa somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ

उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते ।
कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने

utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu vartate |
kalpekalpe bhavaṃtyete sarve dakṣādayo mune

इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् ।
प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते

imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyātsacarācarām |
prajāvānāyuṣā pūrṇassvargaloke mahīyate