अध्याय 37: कार्तिकेय और काली का शंखचूड की सेना से युद्ध

तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः ।
दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः

tadā devagaṇāssarve dānavaiśca parājitāḥ |
dudruvurbhayabhītāśca śastrāstrakṣatavigrahāḥ

ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः ।
त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा

te parāvṛtya viśveśaṃ śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
trāhi trāhīti sarveśetyū curvihvalayā girā

दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः ।
सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह

dṛṣṭvā parājayaṃ teṣāṃ devādīnāṃ sa śaṃkaraḥ |
sabhayaṃ vacanaṃ śrutvā kopamuccaiścakāra ha

निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ ।
बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा

nirīkṣya sa kṛpādṛṣṭyā devebhyaścābhayaṃ dadau |
balaṃ ca svagaṇānāṃ vai varddhayāmāsa tejasā

शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह ।
युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः

śivājñaptastadā skando dānavānāṃ gaṇaissaha |
yuyudhe nirbhayassaṃkhye mahāvīro harātmajaḥ

कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः ।
अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह

kṛtvā krodhaṃ vīraśabdaṃ devo yastārakāṃtakaḥ |
akṣauhiṇīnāṃ śatakaṃ samare sa jaghāna ha

रुधिरं पातयामास काली कमललोचना ।
तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा

rudhiraṃ pātayāmāsa kālī kamalalocanā |
teṣāṃ śirāṃsi saṃchidya babhakṣa sahasā ca sā

पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः ।
युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्

papau raktāni teṣāṃ ca dānavānāṃ samaṃ tataḥ |
yuddhaṃ cakāra vividhaṃ suradānavabhīṣaṇam

शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा ।
समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया

śatalakṣaṃ gajendrāṇāṃ śatalakṣaṃ nṛṇāṃ tathā |
samādāyaikahastena mukhe cikṣepa līlayā

कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु ।
महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः

kabaṃdhānāṃ sahasraṃ ca sannanarta raṇe bahu |
mahān kolāhalo jātaḥ klībānāṃ ca bhayaṃkaraḥ

पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह ।
पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्

punaḥ skaṃdaḥ prakupyoccaiḥ śaravarṣāñcakāra ha |
pātayāmāsa kṣayataḥ koṭiśo'suranāyakān

दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः ।
भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा

dānavāḥ śarajālena skandasya kṣatavigrahāḥ |
bhītāḥ pradudruvussarve śeṣā maraṇatastadā

वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः ।
स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च

vṛṣaparvā vipracittirdaṃḍaścāpi vikaṃpanaḥ |
skaṃdena yuyudhussārddhaṃ tena sarve krameṇa ca

महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी ।
बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः

mahāmārī ca yuyudhe na babhūva parāṅmukhī |
babhūvuste kṣatāṃgāśca skaṃdaśaktiprapīḍitāḥ

महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने ।
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह

mahāmārīskaṃdayośca vijayobhūttadā mune |
nedurduṃdubhayassvarge puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha

स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् ।
दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्

skaṃdasya samaraṃ dṛṣṭvā mahāraudraṃ tamadbhutam |
dānavānāṃ kṣayakaraṃ yathāprakṛtikalpakam

महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् ।
चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा

mahāmārīkṛtaṃ taccopadravaṃ kṣayahetukam |
cukopātīva sahasā sanaddhobhūtsvayaṃ tadā

वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् ।
अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्

varaṃ vimānamāruhya nānāśastrāstrasaṃyutam |
abhayaṃ sarvavīrāṇāṃ nānāratnaparicchadam

महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः ।
धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्

mahāvīraiśśaṃkhacūḍo jagāma rathamadhyataḥ |
dhanurvikṛṣya karṇāntaṃ cakāra śaravarṣaṇam

तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी ।
महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह

tasya sā śaravṛṣṭiśca durnivāryyā bhayaṃkarī |
mahāghorāṃdhakāraśca vadhasthāne babhūva ha

देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः ।
एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि

devāḥ pradudruvuḥ sarve ye'nye nandīśvarādayaḥ |
eka eva kārttikeyastasthau samaramūrddhani

पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा ।
राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्

parvatānāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ śākhināṃ tathā |
rājā cakāra vṛṣṭiṃ ca durnivāryā bhayaṃkarīm

तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः ।
नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा

taddṛṣṭyā prahataḥ skando babhūva śivanandanaḥ |
nīhāreṇa ca sāṃdreṇa saṃvṛtau bhāskarau yathā

नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् ।
तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम

nānāvidhāṃ svamāyāṃ ca cakāra mayadarśitām |
tāṃ nāvidan surāḥ kepi gaṇāśca munisattama

तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः ।
शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै

tadaiva śaṅkhacūḍaśca mahāmāyī mahābalaḥ |
śareṇaikena divyena dhanuściccheda tasya vai

बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् ।
मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः

babhaṃja tadrathaṃ divyaṃ ciccheda rathapīḍakān |
mayūraṃ jarjarībhūtaṃ divyāstreṇa cakāra saḥ

शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् ।
मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्

śaktiṃ cikṣepa sūryābhāṃ tasya vakṣasi ghātinīm |
mūrcchāmavāpa sahasā tatprahāreṇa sa kṣaṇam

पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा ।
रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्

punaśca cetanāṃ prāpya kārtikaḥ paravīrahā |
ratnendrasāranirmāṇamāruroha svavāhanam

स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः ।
शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्

smṛtvā pādau maheśasya sāmbikasya ca ṣaṇmukhaḥ |
śastrāstrāṇi gṛhītvaiva cakāra raṇamulbaṇam

सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा ।
सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः

sarppāṃśca parvatāṃścaiva vṛkṣāṃśca prastarāṃstathā |
sarvāṃściccheda kopena divyā streṇa śivātmajaḥ

वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह ।
रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया

vahniṃ nivārayāmāsa pārjanyena śareṇa ha |
rathaṃ dhanuśca ciccheda śaṃkhacūḍasya līlayā

सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् ।
वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः

sannāhaṃ sarvavāhāṃśca kirīṭaṃ mukuṭojjvalam |
vīraśabdaṃ cakārāsau jagarja ca punaḥ punaḥ

चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि ॥ ।
तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च

cikṣepa śaktiṃ sūryābhāṃ dānavendrasya vakṣasi || |
tatprahāreṇa saṃprāpa mūrcchāṃ dīrghatamena ca

मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः ।
चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः

muhūrtamātraṃ tatkleśaṃ vinīya sa mahābalaḥ |
cetanāṃ prāpya cottasthau jagarja harivarca saḥ

शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् ।
स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्

śaktyā jaghāna taṃ cāpi kārtikeyaṃ mahābalam |
sa papāta mahīpṛṣṭhe'moghāṃ kurvanvidhipradām

काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ ।
ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया

kālī gṛhītvā taṃ kroḍe nināya śivasannidhau |
jñānena taṃ śivaścāpi jīvayāmāsa līlayā

ददौ बलमनंतं च समुत्तस्थौ प्रतापवान् ।
गमनाय मतिं चक्रे पुनस्तत्र शिवात्मजः

dadau balamanaṃtaṃ ca samuttasthau pratāpavān |
gamanāya matiṃ cakre punastatra śivātmajaḥ

एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः ।
शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना

etasminnaṃtare vīro vīrabhadro mahābalaḥ |
śaṃkhacūḍena yuyudhe samare balaśālinā

ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः ।
चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः

vavarṣa samare'strāṇi yāniyāni ca dānavaḥ |
ciccheda līlayā vīrastānitāni nijaiśśaraiḥ

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः ।
तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्

divyānyastrāṇi śataśo mumuce dānaveśvaraḥ |
tāni ciccheda taṃ bāṇairvīrabhadraḥ pratāpavān

अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् ।
शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ

athātīva cukopoccaiśśaṃkhacūḍaḥ pratāpavān |
śaktyā jaghānorasi taṃ sa cakaṃpe papāta kau

क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः ।
जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः

kṣaṇena cetanāṃ prāpya samuttasthau gaṇeśvaraḥ |
jagrāha ca dhanurbhūyo vīrabhadro gaṇāgraṇīḥ

एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः ।
भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया

etasminnaṃtare kālī jagāma samaraṃ punaḥ |
bhakṣituṃ dānavān svāṃśca rakṣituṃ kārtikecchayā

वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः ।
सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः

vīrāstāmanujagmuśca te ca nandīśvarādayaḥ |
sarve devāśca gaṃdharvā yakṣā rakṣāṃsi pannagāḥ

वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः ।
पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः

vādyabhāṃḍāśca bahuśaśśataśo madhuvāhakāḥ |
punaḥ samudyatāścāsan vīrā ubhayato'khilāḥ