अध्याय 27: कनखल में दक्ष का यज्ञ और दधीचि का प्रस्थान

एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः

ekadā tu mune tena yajñaḥ prāraṃbhito mahān |
tatrāhūtāstadā sarve dīkṣitena surarṣayaḥ

महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः ।
यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहितः

maharṣayo'khilāstatra nirjarāśca samāgatāḥ |
yadyajñakaraṇārthaṃ hi śivamāyāvimohitaḥ

अगस्त्यः कश्यपोत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः ।
दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः

agastyaḥ kaśyapotriśca vāmadevastathā bhṛguḥ |
dadhīcirbhagavān vyāso bhāradvājo'tha gautamaḥ

पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुपस्सितः ।
सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशंपायन एव च

pailaḥ parāśaro gargo bhārgavaḥ kakupassitaḥ |
sumaṃtutrikakaṃkāśca vaiśaṃpāyana eva ca

एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययु ।
मम पुत्रस्य दक्षस्य सदारास्ससुता मखम्

ete cānye ca bahavo munayo harṣitā yayu |
mama putrasya dakṣasya sadārāssasutā makham

तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः ।
तथोपनिर्जरास्सर्वे स्वापकारबलान्विताः

tathā sarve suragaṇā lokapālā mahodayāḥ |
tathopanirjarāssarve svāpakārabalānvitāḥ

सत्यलोकात्समानीतो नुतोहं विश्वकारकः ।
ससुतस्स परीवारो मूर्तवेदापिसंयुतः

satyalokātsamānīto nutohaṃ viśvakārakaḥ |
sasutassa parīvāro mūrtavedāpisaṃyutaḥ

वैकुंठाच्च तथा विष्णुस्संप्रार्थ्य विविधादरात् ।
सपार्षदपरीवारस्समानीतो मखं प्रति

vaikuṃṭhācca tathā viṣṇussaṃprārthya vividhādarāt |
sapārṣadaparīvārassamānīto makhaṃ prati

एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः ।
सत्कृतास्तेन दक्षेन सर्वे ते हि दुरात्मना

evamanye samāyātā dakṣayajñaṃ vimohitāḥ |
satkṛtāstena dakṣena sarve te hi durātmanā

भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ।
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै

bhavanāni mahārhāṇi suprabhāṇi mahāṃti ca |
tvaṣṭrā kṛtāni divyāni tebhyo dattāni tena vai

तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः ।
सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया

teṣu sarveṣu dhiṣṇyeṣu yathāyogyaṃ ca saṃsthitāḥ |
sanmānitā arājaṃste sakalā viṣṇunā mayā

वर्त्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा ।
ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः

varttamāne mahāyajñe tīrthe kanakhale tadā |
ṛtvijaśca kṛtāstena bhṛgvādyāśca tapodhanāḥ

अधिष्ठाता स्वयं विष्णुस्सह सर्वमरुद्गणैः ।
अहं तत्राऽभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः

adhiṣṭhātā svayaṃ viṣṇussaha sarvamarudgaṇaiḥ |
ahaṃ tatrā'bhavaṃ brahmā trayīvidhinidarśakaḥ

तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः ।
सायुधास्सपरीवाराः कुतूहलकरास्सदा

tathaiva sarvadikpālā dvārapālāśca rakṣakāḥ |
sāyudhāssaparīvārāḥ kutūhalakarāssadā

उपतस्थे स्वयं यज्ञस्सुरूपस्तस्य चाध्वरे ।
सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराऽभवन्

upatasthe svayaṃ yajñassurūpastasya cādhvare |
sarve mahāmuniśreṣṭhāḥ svayaṃ vedadharā'bhavan

तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः ।
हविषा ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे

tanūnapādapi nijaṃ cakre rūpaṃ sahasraśaḥ |
haviṣā grahaṇāyāśu tasmin yajñe mahotsave

अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः ।
उद्गातारश्चतुषष्टि सहस्राणि सुरर्षयः

aṣṭāśītisahasrāṇi juhvati saha ṛtvijaḥ |
udgātāraścatuṣaṣṭi sahasrāṇi surarṣayaḥ

अध्वर्यवोथ होतारस्तावन्तो नारदादयः ।
सप्तर्षयस्समा गाथाः कुर्वंति स्म पृथक्पृथक्

adhvaryavotha hotārastāvanto nāradādayaḥ |
saptarṣayassamā gāthāḥ kurvaṃti sma pṛthakpṛthak

गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघानादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् ।
संख्यावरान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे

gaṃdharvavidyādharasiddhasaṃghānādityasaṃghān sagaṇān sayajñān |
saṃkhyāvarānnāgacarān samastān vavre sa dakṣo hi mahādhvare sve

द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपास्समित्राः सचिवास्स सैन्याः ।
वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्राः

dvijarṣirājarṣisurarṣisaṃghā nṛpāssamitrāḥ sacivāssa sainyāḥ |
vasupramukhyā gaṇadevatāśca sarve vṛtāstena makhopavettrāḥ

दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमंगलः ।
भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम्

dīkṣāyuktastadā dakṣaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ |
bhāryayā sahito reje kṛtasvastyayano bhṛśam

तस्मिन् यज्ञे वृतश्शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना ।
कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि

tasmin yajñe vṛtaśśaṃbhurna dakṣeṇa durātmanā |
kapālīti viniścitya tasya yajñārhatā na hi

कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च ।
नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना

kapālibhāryeti satī dayitā svasutāpi ca |
nāhūtā yajñaviṣaye dakṣeṇāguṇadarśinā

एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे ।
स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः

evaṃ pravartamāne hi dakṣayajñe mahotsave |
svakāryalagnāstatrāsan sarve te'dhvarasaṃmatāḥ

एतस्मिन्नंतरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् ।
प्रोद्विग्नमानसश्शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत्

etasminnaṃtare'dṛṣṭvā tatra vai śaṃkaraṃ prabhum |
prodvignamānasaśśaivo dadhīco vākyamabravīt

सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा ।
कस्मान्नैवागतश्शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे

sarve śṛṇuta madvākyaṃ devarṣipramukhā mudā |
kasmānnaivāgataśśaṃbhurasmin yajñe mahotsave

एते सुरेशा मुनयो महत्तरास्सलोकपालाश्च समागता हि ।
तथापि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना

ete sureśā munayo mahattarāssalokapālāśca samāgatā hi |
tathāpi yajñastu na śobhate bhṛśaṃ pinākinā tena mahātmanā vinā

येनैव सर्वाण्यपि मंगलानि भवंति शंसन्ति महाविपश्चितः ।
सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः

yenaiva sarvāṇyapi maṃgalāni bhavaṃti śaṃsanti mahāvipaścitaḥ |
so'sau na dṛṣṭo'tra pumān purāṇo vṛṣadhvajo nīlagalaḥ pareśaḥ

अमंगलान्येव च मंगलानि भवंति येनाधिगतानि दक्षः ।
त्रिपंचकेनाप्यथ मंगलानि भवंति सद्यः परतः पुराणि

amaṃgalānyeva ca maṃgalāni bhavaṃti yenādhigatāni dakṣaḥ |
tripaṃcakenāpyatha maṃgalāni bhavaṃti sadyaḥ parataḥ purāṇi

तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः ।
त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभुविष्णुना

tasmāttvayaiva kartavyamāhvānaṃ parameśituḥ |
tvaritaṃ brahmaṇā vāpi viṣṇunā prabhuviṣṇunā

इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैस्सिद्धैस्सहाधुना ।
सर्वथाऽऽनयनीयोसौ शंकरो यज्ञपूर्त्तये

indreṇa lokapālaiśca dvijaissiddhaissahādhunā |
sarvathā''nayanīyosau śaṃkaro yajñapūrttaye

सर्वैर्भवद्भिर्गंतव्यं यत्र देवो महेश्वरः ।
दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः

sarvairbhavadbhirgaṃtavyaṃ yatra devo maheśvaraḥ |
dākṣāyaṇyā samaṃ śambhumānayadhvaṃ tvarānvitāḥ

तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना ।
अत्रागतेन देवेशास्सांबेन परमात्मना

tena sarvaṃ pavitraṃ syācchambhunā paramātmanā |
atrāgatena deveśāssāṃbena paramātmanā

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः

yasya smṛtyā ca nāmoktyā samagraṃ sukṛtaṃ bhavet |
tasmātsarvaprayatnena hyānetavyo vṛṣadhvajaḥ

समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः ।
भविष्यत्यन्यथाऽपूर्णः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

samāgate śaṃkare'tra pāvano hi bhavenmakhaḥ |
bhaviṣyatyanyathā'pūrṇaḥ satyametadbravīmyaham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः ।
उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः

tasya tadvacanaṃ śrutvā dakṣo roṣasamanvitaḥ |
uvāca tvaritaṃ mūḍhaḥ prahasanniva duṣṭadhīḥ

मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मस्सनातनः ।
समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि

mūlaṃ viṣṇurdevatānāṃ yatra dharmassanātanaḥ |
samānīto mayā samyak kimūnaṃ yajñakarmaṇi

यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च ।
प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः

yasminvedāśca yajñāśca karmāṇi vividhāni ca |
pratiṣṭhitāni sarvāṇi so'sau viṣṇurihāgataḥ

सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वेदैस्सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैस्सह

satyalokātsamāyāto brahmā lokapitāmahaḥ |
vedaissopaniṣadbhiśca vividhairāgamaissaha

तथा सुरगणैस्साकमागतस्सुरराट् स्वयम् ।
तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः

tathā suragaṇaissākamāgatassurarāṭ svayam |
tathā yūyaṃ samāyātā ṛṣayo vītakalmaṣāḥ

येये यज्ञोचिताश्शांताः पात्रभूतास्समागताः ।
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञास्सर्वे यूयं दृढव्रताः

yeye yajñocitāśśāṃtāḥ pātrabhūtāssamāgatāḥ |
vedavedārthatattvajñāssarve yūyaṃ dṛḍhavratāḥ

अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् ।
कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि

atraiva ca kimasmākaṃ rudreṇāpi prayojanam |
kanyā dattā mayā vipra brahmaṇā noditena hi

हरोऽकुलीनोसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः ।
भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः

haro'kulīnosau vipra pitṛmātṛvivarjitaḥ |
bhūtapretapiśācānāṃ patireko duratyayaḥ

आत्मसंभावितो मूढ स्तब्धो मौनी समत्सरः ।
कर्मण्यस्मिन्न योग्योसौ नानीतो हि मयाऽधुना

ātmasaṃbhāvito mūḍha stabdho maunī samatsaraḥ |
karmaṇyasminna yogyosau nānīto hi mayā'dhunā

तस्मात्त्वमीदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् ।
सर्वेर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान्

tasmāttvamīdṛśaṃ vākyaṃ punarvācyaṃ na hi kvacit |
sarverbhavadbhiḥ kartavyo yajño me saphalo mahān

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचो वाक्यमब्रवीत् ।
सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसं युतम्

etacchrutvā vacastasya dadhīco vākyamabravīt |
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ devamunīnāṃ sārasaṃ yutam

अयज्ञोयं महाजातो विना तेन शिवेन हि ।
विनाशोपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति

ayajñoyaṃ mahājāto vinā tena śivena hi |
vināśopi viśeṣeṇa hyatra te hi bhaviṣyati

एवमुक्त्वा दधीचोसावेक एव विनिर्गतः ।
यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ

evamuktvā dadhīcosāveka eva vinirgataḥ |
yajñavāṭācca dakṣasya tvaritaḥ svāśramaṃ yayau

ततोन्ये शांकरा ये च मुख्याश्शिवमतानुगाः ।
निर्ययुस्स्वाश्रमान् सद्यश्शापं दत्त्वा तथैव च

tatonye śāṃkarā ye ca mukhyāśśivamatānugāḥ |
niryayussvāśramān sadyaśśāpaṃ dattvā tathaiva ca

मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः ।
शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत्

munau vinirgate tasmin makhādanyeṣu duṣṭadhīḥ |
śivadrohī munīn dakṣaḥ prahasannidamabravīt

गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः ।
अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात्

gataḥ śivapriyo vipro dadhīco nāma nāmataḥ |
anye tathāvidhā ye ca gatāste mama cādhvarāt

एतच्छुभतरं जातं संमतं मे हि सर्वथा ।
सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा

etacchubhataraṃ jātaṃ saṃmataṃ me hi sarvathā |
satyaṃ bravīmi deveśa surāśca munayastathā

विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः ।
वेदबाह्या दुराचारास्त्याज्यास्ते मखकर्मणि

vinaṣṭacittā maṃdāśca mithyāvādaratāḥ khalāḥ |
vedabāhyā durācārāstyājyāste makhakarmaṇi

वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः ।
यज्ञं मे सफलं विप्रास्सुराः कुर्वंतु माऽचिरम्

vedavādaratā yūyaṃ sarve viṣṇupurogamāḥ |
yajñaṃ me saphalaṃ viprāssurāḥ kurvaṃtu mā'ciram

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः ।
यन्मखे देवयजनं चक्रुस्सर्वे सुरर्षयः

ityākarṇya vacastasya śivamāyāvimohitāḥ |
yanmakhe devayajanaṃ cakrussarve surarṣayaḥ

इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर ।
यज्ञविध्वंसयोगोपि प्रोच्यते शृणु सादरम्

iti tanmakhaśāpo hi varṇito me munīśvara |
yajñavidhvaṃsayogopi procyate śṛṇu sādaram