अध्याय 28: माता सती पिता के यज्ञ में जाती हैं

यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः ।
तस्मिन्नैवांतरे देवो पर्वते गंधमादने

yadā yayurdakṣamakhamutsavena surarṣayaḥ |
tasminnaivāṃtare devo parvate gaṃdhamādane

धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता ।
दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधास्सती

dhārāgṛhe vitānena sakhībhiḥ parivāritā |
dākṣāyaṇī mahākrīḍāścakāra vividhāssatī

क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती ।
दक्षयज्ञे प्रयांतं च रोहिण्या पृच्छ्य सत्वरम्

krīḍāsaktā tadā devī dadarśātha mudā satī |
dakṣayajñe prayāṃtaṃ ca rohiṇyā pṛcchya satvaram

दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती ।
स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम्

dṛṣṭvā sīmaṃtayā bhūtāṃ vijayāṃ prāha sā satī |
svasakhīṃ pravarāṃ prāṇapriyāṃ sā hi hitāvahām

हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम ।
क्व गमिष्यति चन्द्रोयं रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम्

he sakhīpravare prāṇapriye tvaṃ vijaye mama |
kva gamiṣyati candroyaṃ rohiṇyāpṛcchya satvaram

तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् ।
क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम्

tathoktā vijayā satyā gatvā tatsannidhau drutam |
kva gacchasīti papraccha śaśinaṃ taṃ yathocitam

विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् ।
कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम्

vijayoktamathākarṇya svayātrāṃ pūrvamādarāt |
kathitaṃ tena tatsarvaṃ dakṣayajñotsavādikam

तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा ।
कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम्

tacchrutvā vijayā devīṃ tvaritā jātasaṃbhramā |
kathayāmāsa tatsarvaṃ yaduktaṃ śaśinā satīm

तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा ।
विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिंतयत्

tacchrutvā kālikā devī vismitābhūtsatī tadā |
vimṛśya kāraṇaṃ tatrājñātvā cetasyaciṃtayat

दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुतस्सती ।
आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम्

dakṣaḥ pitā me mātā ca vīriṇī nau kutassatī |
āhvānaṃ na karoti sma vismṛtā māṃ priyāṃ sutām

पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् ।
चिंतयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया

pṛccheyaṃ śaṃkaraṃ tatra kāraṇaṃ sarvamādarāt |
ciṃtayitveti sāsīdvai tatra gaṃtuṃ suniścayā

अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् ।
स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम्

atha dākṣāyaṇī devī vijayāṃ pravarāṃ sakhīm |
sthāpayitvā drutaṃ tatra samagacchacchivāṃtikam

ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः ।
नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपै

dadarśa taṃ sabhāmadhye saṃsthitaṃ bahubhirgaṇaiḥ |
naṃdyādibhirmahāvīraiḥ pravarairyūthayūthapai

दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा ।
प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम्

dṛṣṭvā taṃ prabhumīśānaṃ svapatiṃ sātha dakṣajā |
praṣṭuṃ tatkāraṇaṃ śīghraṃ prāpa śaṃkarasaṃnidhim

शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया ।
प्रमोदिता वचोभिस्सा बहुमानपुरस्सरम्

śivena sthāpitā svāṃke prītiyuktena svapriyā |
pramoditā vacobhissā bahumānapurassaram

अथ शंभुर्महालीलस्सर्वेशस्सुखदस्सताम् ।
सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात्

atha śaṃbhurmahālīlassarveśassukhadassatām |
satīmuvāca tvaritaṃ gaṇamadhyastha ādarāt

किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया ।
कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे

kimarthamāgatātra tvaṃ sabhāmadhye savismayā |
kāraṇaṃ tasya suprītyā śīghraṃ vada sumadhyame

एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर ।
सांजलिस्सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा

evamuktā tadā tena maheśena munīśvara |
sāṃjalissupraṇamyāśu satyuvāca prabhuṃ śivā

पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् ।
तत्रोत्सवो महानस्ति समवेतास्सुरर्षयः

piturmama mahān yajño bhavatīti mayā śrutam |
tatrotsavo mahānasti samavetāssurarṣayaḥ

पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते ।
गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो

piturmama mahāyajñe kasmāttava na rocate |
gamanaṃ devadeveśa tatsarvaṃ kathaya prabho

सुहृदामेष वै धर्मस्सुहृद्भिस्सह संगतिः ।
कुर्वंति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्द्धिनीम्

suhṛdāmeṣa vai dharmassuhṛdbhissaha saṃgatiḥ |
kurvaṃti yanmahādeva suhṛdaḥ prītivarddhinīm

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो ।
यज्ञवाटं पितुर्मेद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम

tasmātsarvaprayatnena mayāgaccha saha prabho |
yajñavāṭaṃ piturmedya svāmin prārthanayā mama

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः ।
दक्ष वागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः

tasyāstadvacanaṃ śrutvā satyā devo maheśvaraḥ |
dakṣa vāgiṣuhṛdviddho babhāṣe sūnṛtaṃ vacaḥ

दक्षस्तव पिता देवी मम द्रोही विशेषतः

dakṣastava pitā devī mama drohī viśeṣataḥ

यस्य ये मानिनस्सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे ।
ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः

yasya ye māninassarve sasurarṣimukhāḥ pare |
te mūḍhā yajanaṃ prāptāḥ pituste jñānavarjitāḥ

अनाहूताश्च ये देवी गच्छंति परमंदिरम् ।
अवमानं प्राप्नुवंति मरणादधिकं तथा

anāhūtāśca ye devī gacchaṃti paramaṃdiram |
avamānaṃ prāpnuvaṃti maraṇādadhikaṃ tathā

परालयं गतोपींद्रो लघुर्भवति तद्विधः ।
का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा

parālayaṃ gatopīṃdro laghurbhavati tadvidhaḥ |
kā kathā ca pareṣāṃ vai rīḍhā yātrā hi tadvidhā

तस्मात्त्वया मया चापि दक्षस्य यजनं प्रति ।
न गंतव्यं विशेषेण सत्यमुक्तं मया प्रियं

tasmāttvayā mayā cāpi dakṣasya yajanaṃ prati |
na gaṃtavyaṃ viśeṣeṇa satyamuktaṃ mayā priyaṃ

तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोपि शरैर्जनः ।
स्वानांदुरुक्तिभिर्मर्मताडितस्स यथा मतः

tathāribhirna vyathate hyarditopi śarairjanaḥ |
svānāṃduruktibhirmarmatāḍitassa yathā mataḥ

विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैस्सतां स्मृतौ ।
हतायां भूयसां धाम न पश्यंति खलाः प्रिये

vidyādibhirguṇaiḥ ṣaḍbhirasadanyaissatāṃ smṛtau |
hatāyāṃ bhūyasāṃ dhāma na paśyaṃti khalāḥ priye

एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना ।
उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्

evamuktā satī tena maheśena mahātmanā |
uvāca roṣasaṃyuktā śivaṃ vākyavidāṃ varam

यज्ञस्स्यात्सफलो येन स त्वं शंभोखिलेश्वर ।
अनाहूतोसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा

yajñassyātsaphalo yena sa tvaṃ śaṃbhokhileśvara |
anāhūtosi tenādya pitrā me duṣṭakāriṇā

तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः ।
सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्

tatsarvaṃ jñātumicchāmi bhava bhāvaṃ durātmanaḥ |
surarṣīṇāṃ ca sarveṣāmāgatānāṃ durātmanām

तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो ।
अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गंतुं महेश्वर

tasmāccādyaiva gacchāmi svapituryajanaṃ prabho |
anujñāṃ dehi me nātha tatra gaṃtuṃ maheśvara

इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवस्स्वयम् ।
विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत्

ityuktau bhagavān rudrastayā devyā śivassvayam |
vijñātākhiladṛk draṣṭā satīṃ sūtikaro'bravīt

यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गंतुमवश्यकम् ।
सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम्

yadyevaṃ te rucirdevi tatra gaṃtumavaśyakam |
suvrate vacanānme tvaṃ gaccha śīghraṃ piturmakham

एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् ।
महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता

etaṃ naṃdinamāruhya vṛṣabhaṃ sajjamādarāt |
mahārājopacārāṇi kṛtvā bahuguṇānvitā

भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती ।
सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमंदिरम्

bhūṣitaṃ vṛṣamārohetyuktā rudreṇa sā satī |
subhūṣitā satī yuktā hyagamatpitumaṃdiram

महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना ।
सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च

mahārājopacārāṇi dattāni paramātmanā |
succhatracāmarādīni sadvastrābharaṇāni ca

गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुश्शिवाज्ञया ।
कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः

gaṇāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi raudrā jagmuśśivājñayā |
kutūhalayutāḥ prītā mahotsavasamanvitāḥ

तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः ।
सत्याश्शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः

tadotsavo mahānāsīdyajane tatra sarvataḥ |
satyāśśivapriyāyāstu vāmadevagaṇaiḥ kṛtaḥ

कुतूहलं गणाश्चक्रुश्शिवयोर्यश उज्जगुः ।
बालांतः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराश्शिवप्रियाः

kutūhalaṃ gaṇāścakruśśivayoryaśa ujjaguḥ |
bālāṃtaḥ pupluvuḥ prītyā mahāvīrāśśivapriyāḥ

सर्वथासीन्महाशोभा गमने जागदम्बिके ।
सुखारावस्संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्

sarvathāsīnmahāśobhā gamane jāgadambike |
sukhārāvassaṃbabhūva pūritaṃ bhuvanatrayam