अध्याय 26: प्रयाग के यज्ञ में दक्ष का शाप

पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् ।
प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्

purābhavacca sarveṣāmadhvaro vidhinā mahān |
prayāge samavetānāṃ munīnāṃ ca mahā tmanām

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः ।
सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः

tatra siddhāssamāyātāssanakādyāssurarṣayaḥ |
saprajāpatayo devā jñānino brahmadarśinaḥ

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः ।
निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः

ahaṃ samāgatastatra parivārasamanvitaḥ |
nigamairāgamairyukto mūrtimadbhirmahāprabhaiḥ

समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः ।
ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः

samājobhūdvicitro hi teṣāmutsavasaṃyuḥ |
jñānavādo'bhavattatra nānāśāstrasa mudbhavaḥ

तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः ।
त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने

tasminnavasare rudrassabhavānīgaṇaḥ prabhuḥ |
trilokahitakṛtsvāmī tatrāgātsūktikṛnmune

दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा ।
अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्

dṛṣṭvā śivaṃ surāssarve siddhāśca munayastathā |
anamaṃstaṃ prabhuṃ bhaktyā tuṣṭuvuśca tathā hyaham

तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः ।
प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्

tasthuśśivājñayā sarve yathāsthānaṃ mudānvitāḥ |
prabhudarśanasaṃtuṣṭāḥ varṇayanto nijaṃ vidhim

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः ।
आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया

tasminnavasare dakṣaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ |
āgamattatra suprītassuvarcasvī yadṛcchayā

मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया ।
ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः

māṃ praṇamya sa dakṣo hi nyuṣṭastatra madājñayā |
brahmāṇḍādhipatirmānyo mānī tattvabahirmukhaḥ

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः ।
पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः

stutibhiḥ praṇipātaiśca dakṣassarvaissurarṣibhiḥ |
pūjito varatejasvī karau badhvā vinamrakaiḥ

नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् ।
नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः

nānāvihārakṛnnāthassvataṃtra paramotikṛt |
nānāmattaṃ tadā dakṣaṃ svāsanastho maheśvaraḥ

दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः ।
अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः

dṛṣṭā'nataṃ haraṃ tatra sa me putro'prasannadhīḥ |
akupatsahasā rudre tadā dakṣaḥ prajāpatiḥ

क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् ।
सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः

krūradṛṣṭyā mahāgarvo dṛṣṭvā rudraṃ mahāprabhum |
sarvānsaṃśrāvayannuccairavocajjñānavarjitaḥ

एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः ।
कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः

ete hi sarve ca surāsurā bhṛśaṃ namaṃti māṃ vipravarāstatharṣayaḥ |
kathaṃ hyasau durjanavanmahāmanāstvabhūttu yaḥ pretapiśācasaṃvṛtaḥ

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना ।
लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा

śmaśānavāsī nirapatrapo hyayaṃ kathaṃ praṇāmaṃ na karoti me'dhunā |
luptakriyo bhūtapiśācasevito matto'vidho nītividūṣakassadā

पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च ।
वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः

pākhaṃḍino durjanapāpa śīlā dṛṣṭvā dvijaṃ proddhataniṃdakāśca |
vadhvāṃ sadāsaktaratipravīṇastasmādamuṃ śaptumahaṃ pravṛttaḥ

इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् ।
शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्

ityevamuktvā sa mahākhalastadā ruṣānvito rudramidaṃ hyavocat |
śṛṇvaṃtvamī vipravarāstathā surā vadhyaṃ hi me cārhatha kartumetam

(दक्ष उवाच)
रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः ।
देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः

(dakṣa uvāca)
rudro hyayaṃ yajñabahiṣkṛto me varṇeṣvatītotha vivarṇarūpaḥ |
devairna bhāgaṃ labhatāṃ sahaiva śmaśānavāsī kulajanma hīnaḥ

इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः ।
अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्

iti dakṣoktamākarṇya bhṛgvādyā bahavo janāḥ |
agarhayan duṣṭasattvaṃ rudraṃ mattvāmaraissamam

नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः ।
अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः

nandī niśamya tadvākyaṃ lālākṣotiruṣānvitaḥ |
abravīttvaritaṃ dakṣaṃ śāpaṃ dātumanā gaṇaḥ

रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया ।
यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्

rere śaṭha mahā mūḍha dakṣa duṣṭamate tvayā |
yajñabāhyo hi me svāmī maheśo hi kṛtaḥ katham

यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः ।
तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्

yasya smaraṇamātreṇa bhavaṃti saphalā makhāḥ |
tīrthāni ca pavitrāṇi soyaṃ śapto haraḥ katham

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते ।
वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः

vṛthā te brahmacāpalyācchaptoyaṃ dakṣa durmate |
vṛthopahasitaścaivāduṣṭo rudro mahā prabhuḥ

येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् ।
शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम

yenedaṃ pālyate viśvaṃ sṛṣṭamaṃte vināśitam |
śaptoyaṃ sa kathaṃ rudro maheśo brāhmaṇādhama

एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः ।
नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

evaṃ nirbhatsitastena nandinā hi prajāpatiḥ |
nandinaṃ ca śaśāpātha dakṣo roṣasamanvitaḥ

यूयं सर्वे रुद्रगणा वेदबाह्या भवंतु वै ।
वेदमार्गपरित्यक्तास्तथा त्यक्ता महर्षिभिः

yūyaṃ sarve rudragaṇā vedabāhyā bhavaṃtu vai |
vedamārgaparityaktāstathā tyaktā maharṣibhiḥ

पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः

pākhaṃḍavādaniratāḥ śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ |
madirāpānaniratā jaṭā bhasmāsthidhāriṇaḥ

इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः ।
तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः

iti śaptāstathā tena dakṣeṇa śivakiṃkarāḥ |
tacchrutvātiruṣāviṣṭobhavannaṃdī śivapriyaḥ

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् ।
शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः

pratyuvāca drutaṃ pakṣaṃ garvitaṃ taṃ mahākhalam |
śilādatanayo naṃdī tejasvī śivavallabhaḥ

रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः ।
शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता

re dakṣa śaṭha durbuddhe vṛthaiva śivakiṃkarāḥ |
śaptāste brahmacāpalyācchivatattvamajānatā

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः ।
महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते

bhṛgvādyairduṣṭacittaiśca mūḍhaissa upahāsitaḥ |
mahā prabhurmaheśāno brāhmaṇatvādahaṃmate

ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः ।
रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्

ye rudravimukhāścātra brāhmaṇāstvādṛśāḥ khalāḥ |
rudratejaḥprabhāvatvātteṣāṃ śāpaṃ dadāmyaham

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः ।
भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः

vedavādaratā yūyaṃ vedatattvabahirmukhāḥ |
bhavaṃtu satataṃ viprā nānyadastīti vādinaḥ

कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः ।
भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः

kāmātmānarssvargaparāḥ krodhalobhamadānvitāḥ |
bhavaṃtu satataṃ viprā bhikṣukā nirapatrapāḥ

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः ।
दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा

vedamārgaṃ puraskṛtya brāhmaṇāśśūdrayājinaḥ |
daridrā vai bhaviṣyaṃti pratigraharatā ssadā

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः ।
भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः

asatpratigrahāścaiva sarve nirayagāminaḥ |
bhaviṣyaṃti sadā dakṣa kecidvai brahmarākṣasāḥ

यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् ।
द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्

yaśśivaṃ surasāmānyamuddiśya parameśvaram |
druhyatyajo duṣṭamatistattvato vimukho bhavet

कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्

kūṭadharmeṣu geheṣu sadā grāmyasukhecchayā |
karmataṃtraṃ vitanutā vedavādaṃ ca śāśvatam

विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्

vinaṣṭānaṃdakamukho vismṛtātmagatiḥ paśuḥ |
bhraṣṭakarmānayasadā dakṣo bastamukho'cirāt

शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा ।
हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः

śaptāste kopinā tatra naṃdinā brāhmaṇā yadā |
hāhākāro mahānāsīcchapto dakṣeṇa ceśvaraḥ

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः ।
भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्

tadākarṇyāmahatyaṃtamaniṃdaṃtaṃ muhurmuhuḥ |
bhṛgvādīnapi viprāṃśca vedasṛṭ śiva tattvavit

ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव ।
उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः

īśvaropi vacaḥ śrutvā naṃdinaḥ prahasanniva |
uvāca madhuraṃ vākyaṃ bodhayaṃstaṃ sadāśivaḥ

शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि ।
वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्

śṛṇu naṃdin mahāprājña na kartuṃ krodhamarhasi |
vṛthā śapto brahmakulo matvā śaptaṃ ca māṃ bhramāt

वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् ।
सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

vedo maṃtrākṣaramayassākṣātsūktamayo bhṛśam |
sūkte pratiṣṭhito hyātmā sarveṣāmapi dehinām

तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः ।
शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन

tasmādātmavido nityaṃ tvaṃ mā śapa ruṣānvitaḥ |
śapyā na vedāḥ kenāpi durddhiyāpi kadācana

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि ।
शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः

ahaṃ śapto na cedānīṃ tattvato boddhumarhasi |
śānto bhava mahādhīmansanakādivibodhakaḥ

यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः ।
यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै

yajñohaṃ yajñakarmāhaṃ yajñāṃgāni ca sarvaśaḥ |
yatātmā yajñanirato yajñabāhyohameva vai

कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः ।
इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः

koyaṃ kastvamime ke hi sarvohamapi tattvataḥ |
iti buddhyā hi vimṛśa vṛthā śaptāstvayā dvijāḥ

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव ।
बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः

tattvajñānena nirhṛtya prapaṃcaracano bhava |
budhassvastho mahābuddhe nandin krodhādivarjitaḥ

एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः ।
विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः

evaṃ prabodhitastena śambhunā nandikeśvaraḥ |
vivekaparamo bhūtvā śāṃto'bhūtkrodhavarjitaḥ

शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् ।
सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः

śivopi taṃ prabodhyāśu svagaṇaṃ prāṇavallabham |
sagaṇassa yayau tasmātsvasthānaṃ pramudānvitaḥ

दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः ।
स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः

dakṣopi sa ruṣāviṣṭastairddhijaiḥ parivāritaḥ |
svasthānaṃ ca yayau citte śivadro haparāyaṇaḥ

रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः ।
श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्

rudraṃ tadānīṃ pariśapyamānaṃ saṃsmṛtya dakṣaḥ parayā ruṣānvitaḥ |
śraddhāṃ vihāyaiva sa mūḍhabuddhirniṃdāparobhūcchivapūjakānām

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना ।
परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्

ityukto dakṣadurbuddhiśśaṃbhunā paramātmanā |
parāṃ durdhiṣaṇāṃ tasya śṛṇu tāta vadāmyaham