अध्याय 27: गंगाद्वार, कुशावर्त और गौतम का शाप

गंगा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो ।
तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जात वद प्रभो

gaṃgā ca jalarūpeṇa kuto jātā vada prabho |
tanmāhātmyaṃ viśeṣeṇa kuto jāta vada prabho

यैर्विप्रैर्गौतमायेव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः ।
तेषां किंच ततो जातमुच्यतां व्यास सद्गुरो

yairviprairgautamāyeva duḥkhaṃ dattaṃ durātmabhiḥ |
teṣāṃ kiṃca tato jātamucyatāṃ vyāsa sadguro

एवं संप्रार्थिता गंगा गौतमेन तदा स्वयम् ।
ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्

evaṃ saṃprārthitā gaṃgā gautamena tadā svayam |
brahmaṇaśca girerviprā drutaṃ tasmādavātarat

औदुंबरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिस्सृतः ।
तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः

auduṃbarasya śākhāyāstatpravāho vinissṛtaḥ |
tatra snānaṃ mudā cakre gautamo viśruto muniḥ

गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः ।
समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः

gautamasya ca ye śiṣyā anye caiva maharṣayaḥ |
samāgatāśca te tatra snānaṃ cakrurmudānvitāḥ

गंगाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा ।
सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमः

gaṃgādvāraṃ ca tannāma prasiddhamabhavattadā |
sarvapāpaharaṃ ramyaṃ darśanānmunisattamaḥ

गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः ।
स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यंतर्धानं गता द्रुतम्

gautamasparddhinaste ca ṛṣayastatra cāgatāḥ |
snānārthaṃ tāṃśca sā dṛṣṭvā hyaṃtardhānaṃ gatā drutam

मामेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् ।
मुहुर्मुहुः स्तुवन् गंगां सांजलिर्नतमस्तकः

māmeti gautamastatra vyājahāra vaco drutam |
muhurmuhuḥ stuvan gaṃgāṃ sāṃjalirnatamastakaḥ

इमे च श्रीमदांधाश्च साधवो वाप्यसाधवः ।
एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया

ime ca śrīmadāṃdhāśca sādhavo vāpyasādhavaḥ |
etatpuṇyaprabhāveṇa darśanaṃ dīyatāṃ tvayā

ततो वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात् ।
तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गंगावचनमुत्तमम्

tato vāṇī samutpannā gaṃgāyā vyomamaṃḍalāt |
tacchṛṇudhvamṛṣiśreṣṭhā gaṃgāvacanamuttamam

एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः ।
जाल्माः पाखंडिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा

ete duṣṭatamāścaiva kṛtaghnāḥ svāmidrohiṇaḥ |
jālmāḥ pākhaṃḍinaścaiva draṣṭuṃ varjyāśca sarvadā

मातश्च श्रूयतामेतन्महता गिर एव च ।
तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद्वचः

mātaśca śrūyatāmetanmahatā gira eva ca |
tasmāttvayā ca karttavyaṃ satyaṃ ca bhagavadvacaḥ

अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै ।
तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्

apakāriṣu yo loka upakāraṃ karoti vai |
tena pūto bhavāmyatra bhagavadvacanaṃ tvidam

इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः ।
पुनर्वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात्

iti śrutvā munervākyaṃ gautamasya mahātmanaḥ |
punarvāṇī samutpannā gaṃgāyā vyomamaṃḍalāt

कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः ।
तथापि संग्रहार्थ च प्रायश्चितं चरंतु वै

kathyate hi tvayā satyaṃ gautamarṣe śivaṃ vacaḥ |
tathāpi saṃgrahārtha ca prāyaścitaṃ caraṃtu vai

शतमेकोत्तरं चात्र कार्य्यं प्रक्रमणं गिरेः ।
भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः

śatamekottaraṃ cātra kāryyaṃ prakramaṇaṃ gireḥ |
bhavacchāsanatastvetaistvadadhīnairviśeṣataḥ

ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् ।
मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने

tataścaivādhikāraśca jāyate duṣṭakāriṇām |
maddarśane viśeṣeṇa satyamuktaṃ mayā mune

इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाऽखिलाः ।
संप्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षंतव्यो नोऽपराधकः

iti śrutvā vacastasyāścakrurvai te tathā'khilāḥ |
saṃprārthya gautamaṃ dīnāḥ kṣaṃtavyo no'parādhakaḥ

एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया ।
कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्

evaṃ kṛte tadā tena gautamena tadājñayā |
kuśāvartaṃ nāma cakre gaṅgādvārādadhogatam

ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः ।
कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीत्तदुत्तमम्

tataḥ prādurabhūttatra sā tasya prītaye punaḥ |
kuśāvartaṃ ca vikhyātaṃ tīrthamāsīttaduttamam

तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते ।
त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्

tatra snāto naro yastu mokṣāya parikalpate |
tyaktvā sarvānaghānsadyo vijñānaṃ prāpya durlabham

गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् ।
लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा

gautamo ṛṣayaścānye militāśca parasparam |
lajjitāste tadā ye ca kṛtaghnā hyabhavanpurā

अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे ।
गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धश्शशापेति प्रबुध्यताम्

asmābhiranyathā sūta śrutaṃ tadvarṇayāmahe |
gautamastāndvijān kruddhaśśaśāpeti prabudhyatām

द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् ।
वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रता

dvijāstadapi satyaṃ vai kalpabhedasamāśrayāt |
varṇayāmi viśeṣeṇa tāṃ kathāmapi suvratā

गौतमोपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् ।
तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः

gautamopi ṛṣīndṛṣṭvā tadā durbhikṣapīḍitān |
tapaścakāra sumahadvaruṇasya mahātmanaḥ

अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदां यया ।
ततो व्रीहीन्यवांश्चैव वापयामास भूरिशः

akṣayyaṃ kalpayāmāsa jalaṃ varuṇadāṃ yayā |
tato vrīhīnyavāṃścaiva vāpayāmāsa bhūriśaḥ

एवं परोपकारी स गौतमो मुनिसत्तमाः ।
आहारं कल्पयामास तेभ्यः स्वतपसो बलात्

evaṃ paropakārī sa gautamo munisattamāḥ |
āhāraṃ kalpayāmāsa tebhyaḥ svatapaso balāt

कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः ।
ऊचु पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः

kadācittatstriyo duṣṭā jalārthamapamānitāḥ |
ūcu patibhyastāḥ kruddhā gautamerṣyākaraṃ vacaḥ

ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः ।
तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः

tataste bhinnamatayo gāṃ kṛtvā kṛtrimāṃ dvijāḥ |
taddhānyabhakṣaṇāsaktāṃ cakrustāṃ kuṭilāśayāḥ

स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा ।
तृणेन ताडयामास शनैस्तां संनिवारयन्

svadhānyabhakṣaṇāsaktāṃ gāṃ dṛṣṭvā gautamastadā |
tṛṇena tāḍayāmāsa śanaistāṃ saṃnivārayan

तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः ।
मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा

tṛṇasaṃsparśamātreṇa sā bhūmau patitā ca gauḥ |
mṛtā hyabhūtkṣaṇaṃ viprā bhāvikarmavaśāttadā

गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः ।
एकत्रीभूय तत्रत्यैः सकला ऋषयोऽवदन्

gaurhatā gautameneti tadā te kuṭilāśayāḥ |
ekatrībhūya tatratyaiḥ sakalā ṛṣayo'vadan

ततस्स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह ।
चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैश्शिवानुगः

tatassa gautamo bhīto gaurhateti babhūva ha |
cakāra vismayaṃ nāryahalyāśiṣyaiśśivānugaḥ

ततस्स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः ।
शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः

tatassa gautamo jñātvā tāṃ gāṃ krodhasamākulaḥ |
śaśāpa tānṛṣīn sarvān gautamo munisattamaḥ

यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः ।
शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखास्सदा

yūyaṃ sarve durātmāno duḥkhadā me viśeṣataḥ |
śivabhaktasya satataṃ syurvedavimukhāssadā

अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः ।
मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे

adyaprabhṛti vedokte satkarmaṇi viśeṣataḥ |
mā bhūyādbhavatāṃ śraddhā śaivamārge vimuktide

अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः ।
मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे

adyaprabhṛti durmārge tatra śraddhā bhavettu vaḥ |
mokṣamārgavihīne hi sadā śrutibahirmukhe

अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः ।
स्रसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपनाद्द्विजाः

adyaprabhṛti bhālāni mṛlliptāni bhavantu vaḥ |
srasadhvaṃ narake yūyaṃ bhālamṛllepanāddvijāḥ

भवंतो मा भविष्यंतु शिवैक परदैवताः ।
अन्यदेवसमत्वेन जानंतु शिवमद्वयम्

bhavaṃto mā bhaviṣyaṃtu śivaika paradaivatāḥ |
anyadevasamatvena jānaṃtu śivamadvayam

मा भूयाद्भवतां प्रीतिश्शिवपूजादिकर्मणि ।
शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा

mā bhūyādbhavatāṃ prītiśśivapūjādikarmaṇi |
śivaniṣṭheṣu bhakteṣu śivaparvasu sarvadā

अद्य दत्ता मया शापा यावंतो दुःखदायकाः ।
तावंतस्संतु भवतां संततावपि सर्वदा

adya dattā mayā śāpā yāvaṃto duḥkhadāyakāḥ |
tāvaṃtassaṃtu bhavatāṃ saṃtatāvapi sarvadā

अशैवास्संतु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः ।
पुत्रैस्सहैव तिष्ठंतु भवंतो नरके ध्रुवम्

aśaivāssaṃtu bhavatāṃ putrapautrādayo dvijāḥ |
putraissahaiva tiṣṭhaṃtu bhavaṃto narake dhruvam

ततो भवंतु चण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः ।
शठा निन्दाकरास्सर्वे तप्तमुद्रांकितास्सदा

tato bhavaṃtu caṇḍālā duḥkhadāridryapīḍitāḥ |
śaṭhā nindākarāssarve taptamudrāṃkitāssadā

इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमस्स्वाश्रमं ययौ ।
शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः

iti śaptvā munīn sarvān gautamassvāśramaṃ yayau |
śivabhaktiṃ cakārāti sa babhūva supāvanaḥ

ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेखिला द्विजाः ।
कांच्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः

tatastaiḥ khinnahṛdayā ṛṣayastekhilā dvijāḥ |
kāṃcyāṃ cakrurnivāsaṃ hi śaivadharmabahiṣkṛtāḥ

तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः ।
अग्रे तद्वद्भविष्यंति कलौ बहुजनाः खलाः

tatputrāścābhavansarve śaivadharmabahiṣkṛtāḥ |
agre tadvadbhaviṣyaṃti kalau bahujanāḥ khalāḥ

इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः ।
पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्

iti proktamaśeṣeṇa tadvṛttaṃ munisattamāḥ |
pūrvavṛttamapi prājñāḥ śrutaṃ sarvaistu cādarāt

इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः ।
माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्

iti vaśca samākhyāto gautamyāśca samudbhavaḥ |
māhātmyamuttamaṃ caiva sarvapāpaharaṃ param

त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिंगस्य कीर्तितम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

tryaṃbakasya ca māhātmyaṃ jyotirliṃgasya kīrtitam |
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि ।
ज्योतिर्लिंगस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaidyanātheśvarasya hi |
jyotirliṃgasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ pāpahārakam