अध्याय 26: त्र्यम्बकेश्वर और गौतमी गंगा

एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः ।
आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा

evaṃ kṛte tu ṛṣiṇā sastrīkena dvijāśśivaḥ |
āvirbabhūva sa śivaḥ prasannassagaṇastadā

अथ प्रसन्नस्स शिवो वरं ब्रूहि महामुने ।
प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः

atha prasannassa śivo varaṃ brūhi mahāmune |
prasanno'haṃ subhaktyā ta ityuvāca kṛpānidhiḥ

तदा तत्सुंदरं रूपं दृष्ट्वा शंभोर्महात्मनः ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः

tadā tatsuṃdaraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā śaṃbhormahātmanaḥ |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā stutiṃ cakre mudānvitaḥ

स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ।
निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः

stutvā bahu praṇamyeśaṃ baddhāñjalipuṭaḥ sthitaḥ |
niṣpāpaṃ kuru māṃ devābravīditi sa gautamaḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे

ityākarṇya vacastasya gautamasya mahātmanaḥ |
suprasannataro bhūtvā śivo vākyamupādade

धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ।
एतैर्दुष्टैः किल त्वं च च्छलितोऽसि खिलात्मभिः

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si niṣpāpo'si sadā mune |
etairduṣṭaiḥ kila tvaṃ ca cchalito'si khilātmabhiḥ

त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवंति हि ।
किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतस्सदा

tvadīyadarśanāllokā niṣpāpāśca bhavaṃti hi |
kiṃ punastvaṃ sapāpo'si madbhaktiniratassadā

उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ।
ते पापाश्च दुराचारा हत्यावंतस्त एव हि

upadravastvayi mune yaiḥ kṛtastu durātmabhiḥ |
te pāpāśca durācārā hatyāvaṃtasta eva hi

एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः संभवंतु च ।
कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्

eteṣāṃ darśanādanye pāpiṣṭhāḥ saṃbhavaṃtu ca |
kṛtaghnāśca tathā jātā naiteṣāṃ niṣkṛtiḥ kvacit

इत्युक्त्वा शंकरस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ।
बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दंडदः

ityuktvā śaṃkarastasmai teṣāṃ duścaritaṃ tadā |
bahūvāca prabhurviprāḥ satkado'satsu daṃḍadaḥ

शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ।
सुप्रणम्य शिवं भक्त्या सांजलिः पुनरब्रवीत्

śarvoktamiti sa śrutvā suvismitamanā ṛṣiḥ |
supraṇamya śivaṃ bhaktyā sāṃjaliḥ punarabravīt

ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ।
यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्

ṛṣibhistairmaheśāna hyupakāraḥ kṛto mahān |
yadyevaṃ na kṛtaṃ taistu darśanaṃ te kuto bhavet

धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ।
तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्

dhanyāste ṛṣayo yaistu mahyaṃ śubhataraṃ kṛtam |
taddurācaraṇādeva mama svārtho mahānabhūt

इत्येवं तद्वचश्श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः ।
गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च

ityevaṃ tadvacaśśrutvā suprasanno maheśvaraḥ |
gautamaṃ pratyuvācāśu kṛpādṛṣṭyā vilokya ca

ऋषि धन्योसि विप्रेंद्र ऋषे श्रेष्ठतरोऽसि वै ।
ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्

ṛṣi dhanyosi vipreṃdra ṛṣe śreṣṭhataro'si vai |
jñātvā māṃ suprasannaṃ hi vṛṇu tvaṃ varamuttamam

गौतमोऽपि विचार्यैव लोके विश्रुतमित्युत ।
अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्

gautamo'pi vicāryaiva loke viśrutamityuta |
anyathā na bhavedeva tasmāduktaṃ samācaret

निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमश्शिवभक्तिमान् ।
सांजलिर्नतशीर्षो हि शंकरं वाक्यमब्रवीत्

niścityaivaṃ muniśreṣṭho gautamaśśivabhaktimān |
sāṃjalirnataśīrṣo hi śaṃkaraṃ vākyamabravīt

सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पंचभिः कृतम् ।
नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्

satyaṃ nātha bravīṣi tvaṃ tathāpi paṃcabhiḥ kṛtam |
nānyathā bhavatītyatra yajjātaṃ jāyatāṃ tu tat

यदि प्रसन्नो देवेश गंगा च दीयतां मम ।
कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते

yadi prasanno deveśa gaṃgā ca dīyatāṃ mama |
kuru lokopakāraṃ hi namaste'stu namo'stu te

इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपंकजम् ।
नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया

ityuktvā vacanaṃ tasya dhṛtvā vai pādapaṃkajam |
namaścakāra deveśaṃ gautamo lokakāmyayā

ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ।
सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्

tatastu śaṃkaro devaḥ pṛthivyāśca divaśca saḥ |
sāraṃ caiva samuddhṛtya rakṣitaṃ pūrvameva tat

विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किंचन ।
तत्तस्मै दत्तवाञ्च्छंभुर्मुनये भक्तवत्सलः

vivāhe brahmaṇā dattamavaśiṣṭaṃ ca kiṃcana |
tattasmai dattavāñcchaṃbhurmunaye bhaktavatsalaḥ

गंगाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ।
तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्

gaṃgājalaṃ tadā tatra strīrūpamabhavatparam |
tasyāścaiva ṛṣiśreṣṭhaḥ stutiṃ kṛtvā natiṃ vyadhāt

धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ।
मां च पावय गंगे त्वं पततं निरये ध्रुवम्

dhanyāsi kṛtakṛtyāsi pāvitaṃ bhuvanaṃ tvayā |
māṃ ca pāvaya gaṃge tvaṃ patataṃ niraye dhruvam

शंभुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ।
गंगे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया

śaṃbhuścāpi tadovāca sarveṣāṃ hitakṛcchṛṇu |
gaṃge gautamamenaṃ tvaṃ pāvayasva madājñayā

इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंभोश्च गौतमस्य च ।
उवाचैव शिवं गंगा शिवभक्तिर्हि पावनी

iti śrutvā vacastasya śaṃbhośca gautamasya ca |
uvācaiva śivaṃ gaṃgā śivabhaktirhi pāvanī

ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ।
गमिष्यामि निजस्थानं वचस्सत्यं ब्रवीमि ह

ṛṣiṃ tu pāvayitvāhaṃ parivārayutaṃ prabho |
gamiṣyāmi nijasthānaṃ vacassatyaṃ bravīmi ha

इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गगां वचोऽब्रवीत्

ityukto gaṃgayā tatra maheśo bhaktavatsalaḥ |
lokopakaraṇārthāya punargagāṃ vaco'bravīt

त्वया स्थातव्यमत्रैव व्रजेद्यावत्कलिर्युगः ।
वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्

tvayā sthātavyamatraiva vrajedyāvatkaliryugaḥ |
vaivasvato manurdevi hyaṣṭāviṃśattamo bhavet

इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनश्शंकरस्य तत् ।
प्रत्युवाच पुनर्गंगा पावनी सा सरिद्वरा

iti śrutvā vacastasya svāminaśśaṃkarasya tat |
pratyuvāca punargaṃgā pāvanī sā saridvarā

माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ।
सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तकः

māhātmyamadhikaṃ cetsyānmama svāminmaheśvara |
sarvebhyaśca tadā sthāsye dharāyāṃ tripurāntakaḥ

किं चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ।
तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणसांबिकः प्रभो

kiṃ cānyacca śṛṇu svāminvapuṣā sundareṇa ha |
tiṣṭha tvaṃ matsamīpe vai sagaṇasāṃbikaḥ prabho

एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोब्रवीत्

evaṃ tasyā vacaḥ śrutvā śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
lokopakaraṇārthāya punargaṃgāṃ vacobravīt

धन्यासि श्रूयतां गंगे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ।
तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि

dhanyāsi śrūyatāṃ gaṃge hyahaṃ bhinnastvayā na hi |
tathāpi sthīyate hyatra sthīyatāṃ ca tvayāpi hi

इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ।
प्रसन्नमानसा भूत्वा गंगा च प्रत्यपूजयत्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā svāminaḥ parameśituḥ |
prasannamānasā bhūtvā gaṃgā ca pratyapūjayat

एतस्मिन्नंतरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ।
सुतार्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च

etasminnaṃtare devā ṛṣayaśca purātanāḥ |
sutārthānyapyanekāni kṣetrāṇi vividhāni ca

आगत्य गौतमं सर्वे गंगां च गिरिशं तथा ।
जयजयेति भाषंतः पूजयामासुरादरात्

āgatya gautamaṃ sarve gaṃgāṃ ca giriśaṃ tathā |
jayajayeti bhāṣaṃtaḥ pūjayāmāsurādarāt

ततस्ते निर्जरा सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ।
करान् बद्ध्वा नतस्कंधा हरिब्रह्मादयस्तदा

tataste nirjarā sarve teṣāṃ cakruḥ stutiṃ mudā |
karān baddhvā nataskaṃdhā haribrahmādayastadā

गंगा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा ।
वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया

gaṃgā prasannā tebhyaśca giriśaścocatustadā |
varaṃ brūta suraśreṣṭhā dadvo vaḥ priyakāmyayā

यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ।
स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्

yadi prasanno deveśa prasannā tvaṃ saridvare |
sthātavyamatra kṛpayā naḥ priyārthaṃ tathā nṛṇām

यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ।
गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्

yūyaṃ sarvapriyārthaṃ ca tiṣṭhathātra na kiṃ punaḥ |
gautamaṃ kṣālayitvāhaṃ gamiṣyāmi yathāgatam

भवत्सु मे विशेषोत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ।
तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्

bhavatsu me viśeṣotra jñeyaścaiva kathaṃ surāḥ |
tatpramāṇaṃ kṛtaṃ cetsyāttadā tiṣṭhāmyasaṃśayam

सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुस्सर्वसुहृत्तमः ।
तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः

siṃharāśau yadā syādvai gurussarvasuhṛttamaḥ |
tadā vayaṃ ca sarve tvāgamiṣyāmo na saṃśayaḥ

एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ।
क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनास्स्मः सरिद्वरे

ekādaśa ca varṣāṇi lokānāṃ pātakaṃ tviha |
kṣālitaṃ yadbhavedevaṃ malināssmaḥ saridvare

तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामस्सर्वथा प्रिये ।
त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्

tasyaiva kṣālanāya tvāyāsyāmassarvathā priye |
tvatsakāśaṃ mahādevi procyate satyamādarāt

अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया ।
स्थातव्यं शंकरेणापि त्वया चैव सरिद्वरे

anugrahāya lokānāmasmākaṃ priyakāmyayā |
sthātavyaṃ śaṃkareṇāpi tvayā caiva saridvare

यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ।
त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम्

yāvatsiṃhe guruścaiva sthāsyāmastāvadeva hi |
tvayi snānaṃ trikālaṃ ca śaṃkarasya ca darśanam

कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ।
स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्

kṛtvā svapāpaṃ nikhilaṃ vimokṣyāmo na saṃśayaḥ |
svadeśāṃśca gamiṣyāmo bhavacchāsanato vayam

इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ।
स्थितोऽसौ शंकरः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा

ityevaṃ prārthitastaistu gautamena maharṣiṇā |
sthito'sau śaṃkaraḥ prītyā sthitā sā ca saridvarā

सा गंगा गौतमी नाम्ना लिंगं त्र्यंबकमीरितम् ।
ख्याता ख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्

sā gaṃgā gautamī nāmnā liṃgaṃ tryaṃbakamīritam |
khyātā khyātaṃ babhūvātha mahāpātakanāśanam

तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ।
आयांति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि देवतानि च

taddinaṃ hi samārabhya siṃhasthe ca bṛhaspatau |
āyāṃti sarvatīrthāni kṣetrāṇi devatāni ca

सरांसि पुष्करादीनि गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
वासुदेवादयो देवाः संति वै गोतमीतटे

sarāṃsi puṣkarādīni gaṃgādyāssaritastathā |
vāsudevādayo devāḥ saṃti vai gotamītaṭe

यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ।
स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्

yāvattatra sthitānīha tāvatteṣāṃ phalaṃ na hi |
svapradeśe samāyātāstarhyeteṣāṃ phalaṃ bhavet

ज्योतिर्लिंगमिदं प्रोक्तं त्र्यंबकं नाम विश्रुतम् ।
स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्

jyotirliṃgamidaṃ proktaṃ tryaṃbakaṃ nāma viśrutam |
sthitaṃ taṭe hi gautamyā mahāpātakanāśanam

यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकनामकम् ।
पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

yaḥ paśyedbhaktito jyotirliṃgaṃ tryaṃbakanāmakam |
pūjayetpraṇametstutvā sarvapāpaiḥ pramucyate

ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकं हि पूजितं गौतमेन ह ।
सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्

jyotirliṃgaṃ tryaṃbakaṃ hi pūjitaṃ gautamena ha |
sarvakāmapradaṃ cātra paratra paramuktidam

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः

iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ |
kimanyadicchatha śrotuṃ tad brūyāṃ vo na saṃśayaḥ