अष्टम मण्डल

सूक्त 74: अतिथि अग्नि और श्रुतर्वा के घोड़े

ऋषि: गोपवन आत्रेयः · देवता: अग्निः, १३-१५ आर्क्षः श्रुतर्वा · छन्द: १-१२ अनुष्टुम्मुख प्रगाथः - ( अनुष्टुप् + गायत्र्यौ), १३-१५ अनुष्टुप्

15 श्लोक · 74 में से 103

इस अध्याय में क्या होता है

अतिथि अग्नि और श्रुतर्वा के घोड़े

गोपवन आत्रेय हर प्रजा के प्रिय अतिथि अग्नि की स्तुति करते हैं, जिन्हें आहुति लाने वाले मित्र की भाँति सराहते हैं। अग्नि आहुतियाँ द्युलोक तक ले जाते हैं, अन्धकार के पार चमकते हैं और वृत्र के श्रेष्ठ संहारक हैं, जिनकी ज्वाला में ऋक्ष के पुत्र श्रुतर्वा बढ़ते हैं। ऋषि नई स्तुति अर्पित करते हैं और अग्नि को अङ्गिरा नाम से पुकारकर सुनने और युद्ध में जागने को कहते हैं। अन्तिम तीन मन्त्र आर्क्ष श्रुतर्वा की प्रशंसा हैं। चार तेज़, बलवान घोड़े ऋषि को सुन्दर रथ में ले गए। महानदी परुष्णी के तट पर वे सत्य कहते हैं कि इनसे अधिक घोड़े देने वाला कोई मनुष्य नहीं।

74.1

वि॒शोवि॑शो वो॒ अति॑थिं वाज॒यन्त॑ः पुरुप्रि॒यम् ।
अ॒ग्निं वो॒ दुर्यं॒ वच॑ः स्तु॒षे शू॒षस्य॒ मन्म॑भिः

viśoviśo vo atithiṃ vājayantaḥ purupriyam |
agniṃ vo duryaṃ vacaḥ stuṣe śūṣasya manmabhiḥ

74.2

यं जना॑सो ह॒विष्म॑न्तो मि॒त्रं न स॒र्पिरा॑सुतिम् ।
प्र॒शंस॑न्ति॒ प्रश॑स्तिभिः

yaṃ janāso haviṣmanto mitraṃ na sarpirāsutim |
praśaṃsanti praśastibhiḥ

74.3

पन्यां॑सं जा॒तवे॑दसं॒ यो दे॒वता॒त्युद्य॑ता ।
ह॒व्यान्यैर॑यद्दि॒वि

panyāṃsaṃ jātavedasaṃ yo devatātyudyatā |
havyānyairayaddivi

74.4

आग॑न्म वृत्र॒हन्त॑मं॒ ज्येष्ठ॑म॒ग्निमान॑वम् ।
यस्य॑ श्रु॒तर्वा॑ बृ॒हन्ना॒र्क्षो अनी॑क॒ एध॑ते

āganma vṛtrahantamaṃ jyeṣṭhamagnimānavam |
yasya śrutarvā bṛhannārkṣo anīka edhate

74.5

अ॒मृतं॑ जा॒तवे॑दसं ति॒रस्तमां॑सि दर्श॒तम् ।
घृ॒ताह॑वन॒मीड्य॑म्

amṛtaṃ jātavedasaṃ tirastamāṃsi darśatam |
ghṛtāhavanamīḍyam

74.6

स॒बाधो॒ यं जना॑ इ॒मे॒३॒॑ऽग्निं ह॒व्येभि॒रीळ॑ते ।
जुह्वा॑नासो य॒तस्रु॑चः

sabādho yaṃ janā ime'gniṃ havyebhirīḻate |
juhvānāso yatasrucaḥ

74.7

इ॒यं ते॒ नव्य॑सी म॒तिरग्ने॒ अधा॑य्य॒स्मदा ।
मन्द्र॒ सुजा॑त॒ सुक्र॒तोऽमू॑र॒ दस्माति॑थे

iyaṃ te navyasī matiragne adhāyyasmadā |
mandra sujāta sukrato'mūra dasmātithe

74.8

सा ते॑ अग्ने॒ शंत॑मा॒ चनि॑ष्ठा भवतु प्रि॒या ।
तया॑ वर्धस्व॒ सुष्टु॑तः

sā te agne śaṃtamā caniṣṭhā bhavatu priyā |
tayā vardhasva suṣṭutaḥ

74.9

सा द्यु॒म्नैर्द्यु॒म्निनी॑ बृ॒हदुपो॑प॒ श्रव॑सि॒ श्रव॑ः ।
दधी॑त वृत्र॒तूर्ये॑

sā dyumnairdyumninī bṛhadupopa śravasi śravaḥ |
dadhīta vṛtratūrye

74.10

अश्व॒मिद्गां र॑थ॒प्रां त्वे॒षमिन्द्रं॒ न सत्प॑तिम् ।
यस्य॒ श्रवां॑सि॒ तूर्व॑थ॒ पन्य॑म्पन्यं च कृ॒ष्टय॑ः

aśvamidgāṃ rathaprāṃ tveṣamindraṃ na satpatim |
yasya śravāṃsi tūrvatha panyampanyaṃ ca kṛṣṭayaḥ

74.11

यं त्वा॑ गो॒पव॑नो गि॒रा चनि॑ष्ठदग्ने अङ्गिरः ।
स पा॑वक श्रुधी॒ हव॑म्

yaṃ tvā gopavano girā caniṣṭhadagne aṅgiraḥ |
sa pāvaka śrudhī havam

74.12

यं त्वा॒ जना॑स॒ ईळ॑ते स॒बाधो॒ वाज॑सातये ।
स बो॑धि वृत्र॒तूर्ये॑

yaṃ tvā janāsa īḻate sabādho vājasātaye |
sa bodhi vṛtratūrye

74.13

अ॒हं हु॑वा॒न आ॒र्क्षे श्रु॒तर्व॑णि मद॒च्युति॑ ।
शर्धां॑सीव स्तुका॒विनां॑ मृ॒क्षा शी॒र्षा च॑तु॒र्णाम्

ahaṃ huvāna ārkṣe śrutarvaṇi madacyuti |
śardhāṃsīva stukāvināṃ mṛkṣā śīrṣā caturṇām

74.14

मां च॒त्वार॑ आ॒शव॒ः शवि॑ष्ठस्य द्रवि॒त्नव॑ः ।
सु॒रथा॑सो अ॒भि प्रयो॒ वक्ष॒न्वयो॒ न तुग्र्य॑म्

māṃ catvāra āśavaḥ śaviṣṭhasya dravitnavaḥ |
surathāso abhi prayo vakṣanvayo na tugryam

74.15

स॒त्यमित्त्वा॑ महेनदि॒ परु॒ष्ण्यव॑ देदिशम् ।
नेमा॑पो अश्व॒दात॑र॒ः शवि॑ष्ठादस्ति॒ मर्त्य॑ः

satyamittvā mahenadi paruṣṇyava dediśam |
nemāpo aśvadātaraḥ śaviṣṭhādasti martyaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)