अष्टम मण्डल

सूक्त 33: वृषभों के वृषभ इन्द्र और एक कठोर वचन

ऋषि: मेध्यातिथिः काण्वः · देवता: इन्द्रः · छन्द: बृहती, १६-१८ गायत्री, १९ अनुष्टुप्

19 श्लोक · 33 में से 103

इस अध्याय में क्या होता है

वृषभों के वृषभ इन्द्र और एक कठोर वचन

कण्ववंशी मेध्यातिथि और उनके साथी बहती छलनी के पास बैठकर इन्द्र की स्तुति करते हैं। हे इन्द्र, तुम प्यासे होकर निचोड़े सोम पर कब आओगे, जैसे वृषभ अपने जलाशय पर? इन्द्र दाएँ और बाएँ दोनों हाथों से समर्थ हैं। फिर वृषा शब्द सूक्त में गूँजता है: तुम्हारी रासें, सोने का चाबुक, रथ, हरि अश्व और तुम स्वयं वृषा हो। अन्तिम ऋचाओं में इन्द्र का वचन स्पष्ट दिया है: स्त्री का मन वश में नहीं आता और उसकी बुद्धि हल्की है। अन्तिम ऋचा, जिसे परम्परा स्त्री बने आसङ्ग से कहा गया मानती है, कहती है कि नीचे देखो, पैर सटाकर रखो और ढकी रहो, क्योंकि ब्रह्मा स्त्री बन गया है।

33.1

व॒यं घ॑ त्वा सु॒ताव॑न्त॒ आपो॒ न वृ॒क्तब॑र्हिषः ।
प॒वित्र॑स्य प्र॒स्रव॑णेषु वृत्रह॒न्परि॑ स्तो॒तार॑ आसते

vayaṃ gha tvā sutāvanta āpo na vṛktabarhiṣaḥ |
pavitrasya prasravaṇeṣu vṛtrahanpari stotāra āsate

33.2

स्वर॑न्ति त्वा सु॒ते नरो॒ वसो॑ निरे॒क उ॒क्थिन॑ः ।
क॒दा सु॒तं तृ॑षा॒ण ओक॒ आ ग॑म॒ इन्द्र॑ स्व॒ब्दीव॒ वंस॑गः

svaranti tvā sute naro vaso nireka ukthinaḥ |
kadā sutaṃ tṛṣāṇa oka ā gama indra svabdīva vaṃsagaḥ

33.3

कण्वे॑भिर्धृष्ण॒वा धृ॒षद्वाजं॑ दर्षि सह॒स्रिण॑म् ।
पि॒शङ्ग॑रूपं मघवन्विचर्षणे म॒क्षू गोम॑न्तमीमहे

kaṇvebhirdhṛṣṇavā dhṛṣadvājaṃ darṣi sahasriṇam |
piśaṅgarūpaṃ maghavanvicarṣaṇe makṣū gomantamīmahe

33.4

पा॒हि गायान्ध॑सो॒ मद॒ इन्द्रा॑य मेध्यातिथे ।
यः सम्मि॑श्लो॒ हर्यो॒र्यः सु॒ते सचा॑ व॒ज्री रथो॑ हिर॒ण्यय॑ः

pāhi gāyāndhaso mada indrāya medhyātithe |
yaḥ sammiślo haryoryaḥ sute sacā vajrī ratho hiraṇyayaḥ

33.5

यः सु॑ष॒व्यः सु॒दक्षि॑ण इ॒नो यः सु॒क्रतु॑र्गृ॒णे ।
य आ॑क॒रः स॒हस्रा॒ यः श॒ताम॑घ॒ इन्द्रो॒ यः पू॒र्भिदा॑रि॒तः

yaḥ suṣavyaḥ sudakṣiṇa ino yaḥ sukraturgṛṇe |
ya ākaraḥ sahasrā yaḥ śatāmagha indro yaḥ pūrbhidāritaḥ

33.6

यो धृ॑षि॒तो योऽवृ॑तो॒ यो अस्ति॒ श्मश्रु॑षु श्रि॒तः ।
विभू॑तद्युम्न॒श्च्यव॑नः पुरुष्टु॒तः क्रत्वा॒ गौरि॑व शाकि॒नः

yo dhṛṣito yo'vṛto yo asti śmaśruṣu śritaḥ |
vibhūtadyumnaścyavanaḥ puruṣṭutaḥ kratvā gauriva śākinaḥ

33.7

क ईं॑ वेद सु॒ते सचा॒ पिब॑न्तं॒ कद्वयो॑ दधे ।
अ॒यं यः पुरो॑ विभि॒नत्त्योज॑सा मन्दा॒नः शि॒प्र्यन्ध॑सः

ka īṃ veda sute sacā pibantaṃ kadvayo dadhe |
ayaṃ yaḥ puro vibhinattyojasā mandānaḥ śipryandhasaḥ

33.8

दा॒ना मृ॒गो न वा॑र॒णः पु॑रु॒त्रा च॒रथं॑ दधे ।
नकि॑ष्ट्वा॒ नि य॑म॒दा सु॒ते ग॑मो म॒हाँश्च॑र॒स्योज॑सा

dānā mṛgo na vāraṇaḥ purutrā carathaṃ dadhe |
nakiṣṭvā ni yamadā sute gamo mahām̐ścarasyojasā

33.9

य उ॒ग्रः सन्ननि॑ष्टृतः स्थि॒रो रणा॑य॒ संस्कृ॑तः ।
यदि॑ स्तो॒तुर्म॒घवा॑ शृ॒णव॒द्धवं॒ नेन्द्रो॑ योष॒त्या ग॑मत्

ya ugraḥ sannaniṣṭṛtaḥ sthiro raṇāya saṃskṛtaḥ |
yadi stoturmaghavā śṛṇavaddhavaṃ nendro yoṣatyā gamat

33.10

स॒त्यमि॒त्था वृषेद॑सि॒ वृष॑जूति॒र्नोऽवृ॑तः ।
वृषा॒ ह्यु॑ग्र शृण्वि॒षे प॑रा॒वति॒ वृषो॑ अर्वा॒वति॑ श्रु॒तः

satyamitthā vṛṣedasi vṛṣajūtirno'vṛtaḥ |
vṛṣā hyugra śṛṇviṣe parāvati vṛṣo arvāvati śrutaḥ

33.11

वृष॑णस्ते अ॒भीश॑वो॒ वृषा॒ कशा॑ हिर॒ण्ययी॑ ।
वृषा॒ रथो॑ मघव॒न्वृष॑णा॒ हरी॒ वृषा॒ त्वं श॑तक्रतो

vṛṣaṇaste abhīśavo vṛṣā kaśā hiraṇyayī |
vṛṣā ratho maghavanvṛṣaṇā harī vṛṣā tvaṃ śatakrato

33.12

वृषा॒ सोता॑ सुनोतु ते॒ वृष॑न्नृजीपि॒न्ना भ॑र ।
वृषा॑ दधन्वे॒ वृष॑णं न॒दीष्वा तुभ्यं॑ स्थातर्हरीणाम्

vṛṣā sotā sunotu te vṛṣannṛjīpinnā bhara |
vṛṣā dadhanve vṛṣaṇaṃ nadīṣvā tubhyaṃ sthātarharīṇām

33.13

एन्द्र॑ याहि पी॒तये॒ मधु॑ शविष्ठ सो॒म्यम् ।
नायमच्छा॑ म॒घवा॑ शृ॒णव॒द्गिरो॒ ब्रह्मो॒क्था च॑ सु॒क्रतु॑ः

endra yāhi pītaye madhu śaviṣṭha somyam |
nāyamacchā maghavā śṛṇavadgiro brahmokthā ca sukratuḥ

33.14

वह॑न्तु त्वा रथे॒ष्ठामा हर॑यो रथ॒युज॑ः ।
ति॒रश्चि॑द॒र्यं सव॑नानि वृत्रहन्न॒न्येषां॒ या श॑तक्रतो

vahantu tvā ratheṣṭhāmā harayo rathayujaḥ |
tiraścidaryaṃ savanāni vṛtrahannanyeṣāṃ yā śatakrato

33.15

अ॒स्माक॑म॒द्यान्त॑मं॒ स्तोमं॑ धिष्व महामह ।
अ॒स्माकं॑ ते॒ सव॑ना सन्तु॒ शंत॑मा॒ मदा॑य द्युक्ष सोमपाः

asmākamadyāntamaṃ stomaṃ dhiṣva mahāmaha |
asmākaṃ te savanā santu śaṃtamā madāya dyukṣa somapāḥ

33.16

न॒हि षस्तव॒ नो मम॑ शा॒स्त्रे अ॒न्यस्य॒ रण्य॑ति ।
यो अ॒स्मान्वी॒र आन॑यत्

nahi ṣastava no mama śāstre anyasya raṇyati |
yo asmānvīra ānayat

33.17

इन्द्र॑श्चिद्घा॒ तद॑ब्रवीत्स्त्रि॒या अ॑शा॒स्यं मन॑ः ।
उ॒तो अह॒ क्रतुं॑ र॒घुम्

indraścidghā tadabravītstriyā aśāsyaṃ manaḥ |
uto aha kratuṃ raghum

33.18

सप्ती॑ चिद्घा मद॒च्युता॑ मिथु॒ना व॑हतो॒ रथ॑म् ।
ए॒वेद्धूर्वृष्ण॒ उत्त॑रा

saptī cidghā madacyutā mithunā vahato ratham |
eveddhūrvṛṣṇa uttarā

33.19

अ॒धः प॑श्यस्व॒ मोपरि॑ संत॒रां पा॑द॒कौ ह॑र ।
मा ते॑ कशप्ल॒कौ दृ॑श॒न्स्त्री हि ब्र॒ह्मा ब॒भूवि॑थ

adhaḥ paśyasva mopari saṃtarāṃ pādakau hara |
mā te kaśaplakau dṛśanstrī hi brahmā babhūvitha

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)