पञ्चम मण्डल

सूक्त 61: शशीयसी का दान और रथवीति को सन्देश

ऋषि: श्यावाश्व आत्रेयः · देवता: १-४, ११-१६ मरुतः,५-८ तरन्तमहिषी शशीयसी, ९ वैददश्विः पुरुमीळ्हः, १० वैददश्विस्तरन्तः, १७-१९ दार्भ्यो रथवीतिः · छन्द: गायत्री, ३ निचृत्, ५ अनुष्टुप्, ९ सतोबृहती

19 श्लोक · 61 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

शशीयसी का दान और रथवीति को सन्देश

श्यावाश्व आत्रेय, अधिकतर गायत्री में, मरुतों से पूछते हैं: हे श्रेष्ठतम पुरुषो, दूर से आने वाले तुम कौन हो? फिर वे अपने दाताओं की ओर मुड़ते हैं। तरन्त की रानी शशीयसी ने उन्हें सैकड़ों घोड़े, गौएँ और भेड़ें दीं, और ऋषि कहते हैं कि ऐसी स्त्री उस पुरुष से श्रेष्ठ है जो न देवों का सम्मान करता है न दान देता है। विददश्व के पुत्र पुरुमीढ और तरन्त ने भी दान दिया। अन्तिम मन्त्रों में वे रात्रि देवी से कहते हैं कि यह स्तोत्र पर्वतों में रहने वाले रथवीति दार्भ्य तक ले जाओ और कहो: मेरी कामना गई नहीं है।

61.1

के ष्ठा॑ नर॒ः श्रेष्ठ॑तमा॒ य एक॑एक आय॒य ।
प॒र॒मस्या॑ः परा॒वत॑ः

ke ṣṭhā naraḥ śreṣṭhatamā ya ekaeka āyaya |
paramasyāḥ parāvataḥ

61.2

क्व१॒॑ वोऽश्वा॒ः क्वा॒३॒॑भीश॑वः क॒थं शे॑क क॒था य॑य ।
पृ॒ष्ठे सदो॑ न॒सोर्यम॑ः

kva vo'śvāḥ kvābhīśavaḥ kathaṃ śeka kathā yaya |
pṛṣṭhe sado nasoryamaḥ

61.3

ज॒घने॒ चोद॑ एषां॒ वि स॒क्थानि॒ नरो॑ यमुः ।
पु॒त्र॒कृ॒थे न जन॑यः

jaghane coda eṣāṃ vi sakthāni naro yamuḥ |
putrakṛthe na janayaḥ

61.4

परा॑ वीरास एतन॒ मर्या॑सो॒ भद्र॑जानयः ।
अ॒ग्नि॒तपो॒ यथास॑थ

parā vīrāsa etana maryāso bhadrajānayaḥ |
agnitapo yathāsatha

61.5

सन॒त्साश्व्यं॑ प॒शुमु॒त गव्यं॑ श॒ताव॑यम् ।
श्या॒वाश्व॑स्तुताय॒ या दोर्वी॒रायो॑प॒बर्बृ॑हत्

sanatsāśvyaṃ paśumuta gavyaṃ śatāvayam |
śyāvāśvastutāya yā dorvīrāyopabarbṛhat

61.6

उ॒त त्वा॒ स्त्री शशी॑यसी पुं॒सो भ॑वति॒ वस्य॑सी ।
अदे॑वत्रादरा॒धस॑ः

uta tvā strī śaśīyasī puṃso bhavati vasyasī |
adevatrādarādhasaḥ

61.7

वि या जा॒नाति॒ जसु॑रिं॒ वि तृष्य॑न्तं॒ वि का॒मिन॑म् ।
दे॒व॒त्रा कृ॑णु॒ते मन॑ः

vi yā jānāti jasuriṃ vi tṛṣyantaṃ vi kāminam |
devatrā kṛṇute manaḥ

61.8

उ॒त घा॒ नेमो॒ अस्तु॑त॒ः पुमाँ॒ इति॑ ब्रुवे प॒णिः ।
स वैर॑देय॒ इत्स॒मः

uta ghā nemo astutaḥ pumām̐ iti bruve paṇiḥ |
sa vairadeya itsamaḥ

61.9

उ॒त मे॑ऽरपद्युव॒तिर्म॑म॒न्दुषी॒ प्रति॑ श्या॒वाय॑ वर्त॒निम् ।
वि रोहि॑ता पुरुमी॒ळ्हाय॑ येमतु॒र्विप्रा॑य दी॒र्घय॑शसे

uta me'rapadyuvatirmamanduṣī prati śyāvāya vartanim |
vi rohitā purumīḻhāya yematurviprāya dīrghayaśase

61.10

यो मे॑ धेनू॒नां श॒तं वैद॑दश्वि॒र्यथा॒ दद॑त् ।
त॒र॒न्त इ॑व मं॒हना॑

yo me dhenūnāṃ śataṃ vaidadaśviryathā dadat |
taranta iva maṃhanā

61.11

य ईं॒ वह॑न्त आ॒शुभि॒ः पिब॑न्तो मदि॒रं मधु॑ ।
अत्र॒ श्रवां॑सि दधिरे

ya īṃ vahanta āśubhiḥ pibanto madiraṃ madhu |
atra śravāṃsi dadhire

61.12

येषां॑ श्रि॒याधि॒ रोद॑सी वि॒भ्राज॑न्ते॒ रथे॒ष्वा ।
दि॒वि रु॒क्म इ॑वो॒परि॑

yeṣāṃ śriyādhi rodasī vibhrājante ratheṣvā |
divi rukma ivopari

61.13

युवा॒ स मारु॑तो ग॒णस्त्वे॒षर॑थो॒ अने॑द्यः ।
शु॒भं॒यावाप्र॑तिष्कुतः

yuvā sa māruto gaṇastveṣaratho anedyaḥ |
śubhaṃyāvāpratiṣkutaḥ

61.14

को वे॑द नू॒नमे॑षां॒ यत्रा॒ मद॑न्ति॒ धूत॑यः ।
ऋ॒तजा॑ता अरे॒पस॑ः

ko veda nūnameṣāṃ yatrā madanti dhūtayaḥ |
ṛtajātā arepasaḥ

61.15

यू॒यं मर्तं॑ विपन्यवः प्रणे॒तार॑ इ॒त्था धि॒या ।
श्रोता॑रो॒ याम॑हूतिषु

yūyaṃ martaṃ vipanyavaḥ praṇetāra itthā dhiyā |
śrotāro yāmahūtiṣu

61.16

ते नो॒ वसू॑नि॒ काम्या॑ पुरुश्च॒न्द्रा रि॑शादसः ।
आ य॑ज्ञियासो ववृत्तन

te no vasūni kāmyā puruścandrā riśādasaḥ |
ā yajñiyāso vavṛttana

61.17

ए॒तं मे॒ स्तोम॑मूर्म्ये दा॒र्भ्याय॒ परा॑ वह ।
गिरो॑ देवि र॒थीरि॑व

etaṃ me stomamūrmye dārbhyāya parā vaha |
giro devi rathīriva

61.18

उ॒त मे॑ वोचता॒दिति॑ सु॒तसो॑मे॒ रथ॑वीतौ ।
न कामो॒ अप॑ वेति मे

uta me vocatāditi sutasome rathavītau |
na kāmo apa veti me

61.19

ए॒ष क्षे॑ति॒ रथ॑वीतिर्म॒घवा॒ गोम॑ती॒रनु॑ ।
पर्व॑ते॒ष्वप॑श्रितः

eṣa kṣeti rathavītirmaghavā gomatīranu |
parvateṣvapaśritaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)