पञ्चम मण्डल

सूक्त 2: छिपा कुमार और बन्धन से मुक्ति

ऋषि: कुमार आत्रेयः, वृशो वा जानः, उभौ वा, २, ९ वृशो जानः · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्, १२ शक्वरी

12 श्लोक · 2 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

छिपा कुमार और बन्धन से मुक्ति

आत्रेय कुमार, अथवा वृश जान, अथवा दोनों, त्रिष्टुप् में अग्निदेव का स्तवन करते हैं, अन्तिम मन्त्र शक्वरी में है। एक युवती माता बालक को छिपाकर रखती है और पिता को नहीं सौंपती; फिर लोग अरणि में उसका मुख देखते हैं। कवि ने उसे दूर से देखा, स्वर्ण दाँतों वाला, अपने आयुध गढ़ता हुआ। फिर पुकार अपनी हो जाती है: किसने मुझे मेरी गायों से अलग किया? जैसे अग्नि ने यूप से बँधे शुनःशेप को सहस्र बन्धनों से छुड़ाया था, वैसे ही हमारे पाश खोलें। अग्नि प्रचण्ड होकर राक्षसों पर सींग पैने करते हैं, और अमर देव कहते हैं कि वे यजमान को शरण देंगे।

2.1

कु॒मा॒रं मा॒ता यु॑व॒तिः समु॑ब्धं॒ गुहा॑ बिभर्ति॒ न द॑दाति पि॒त्रे ।
अनी॑कमस्य॒ न मि॒नज्जना॑सः पु॒रः प॑श्यन्ति॒ निहि॑तमर॒तौ

kumāraṃ mātā yuvatiḥ samubdhaṃ guhā bibharti na dadāti pitre |
anīkamasya na minajjanāsaḥ puraḥ paśyanti nihitamaratau

2.2

कमे॒तं त्वं यु॑वते कुमा॒रं पेषी॑ बिभर्षि॒ महि॑षी जजान ।
पू॒र्वीर्हि गर्भ॑ः श॒रदो॑ व॒वर्धाप॑श्यं जा॒तं यदसू॑त मा॒ता

kametaṃ tvaṃ yuvate kumāraṃ peṣī bibharṣi mahiṣī jajāna |
pūrvīrhi garbhaḥ śarado vavardhāpaśyaṃ jātaṃ yadasūta mātā

2.3

हिर॑ण्यदन्तं॒ शुचि॑वर्णमा॒रात्क्षेत्रा॑दपश्य॒मायु॑धा॒ मिमा॑नम् ।
द॒दा॒नो अ॑स्मा अ॒मृतं॑ वि॒पृक्व॒त्किं माम॑नि॒न्द्राः कृ॑णवन्ननु॒क्थाः

hiraṇyadantaṃ śucivarṇamārātkṣetrādapaśyamāyudhā mimānam |
dadāno asmā amṛtaṃ vipṛkvatkiṃ māmanindrāḥ kṛṇavannanukthāḥ

2.4

क्षेत्रा॑दपश्यं सनु॒तश्चर॑न्तं सु॒मद्यू॒थं न पु॒रु शोभ॑मानम् ।
न ता अ॑गृभ्र॒न्नज॑निष्ट॒ हि षः पलि॑क्नी॒रिद्यु॑व॒तयो॑ भवन्ति

kṣetrādapaśyaṃ sanutaścarantaṃ sumadyūthaṃ na puru śobhamānam |
na tā agṛbhrannajaniṣṭa hi ṣaḥ paliknīridyuvatayo bhavanti

2.5

के मे॑ मर्य॒कं वि य॑वन्त॒ गोभि॒र्न येषां॑ गो॒पा अर॑णश्चि॒दास॑ ।
य ईं॑ जगृ॒भुरव॒ ते सृ॑ज॒न्त्वाजा॑ति प॒श्व उप॑ नश्चिकि॒त्वान्

ke me maryakaṃ vi yavanta gobhirna yeṣāṃ gopā araṇaścidāsa |
ya īṃ jagṛbhurava te sṛjantvājāti paśva upa naścikitvān

2.6

व॒सां राजा॑नं वस॒तिं जना॑ना॒मरा॑तयो॒ नि द॑धु॒र्मर्त्ये॑षु ।
ब्रह्मा॒ण्यत्रे॒रव॒ तं सृ॑जन्तु निन्दि॒तारो॒ निन्द्या॑सो भवन्तु

vasāṃ rājānaṃ vasatiṃ janānāmarātayo ni dadhurmartyeṣu |
brahmāṇyatrerava taṃ sṛjantu ninditāro nindyāso bhavantu

2.7

शुन॑श्चि॒च्छेपं॒ निदि॑तं स॒हस्रा॒द्यूपा॑दमुञ्चो॒ अश॑मिष्ट॒ हि षः ।
ए॒वास्मद॑ग्ने॒ वि मु॑मुग्धि॒ पाशा॒न्होत॑श्चिकित्व इ॒ह तू नि॒षद्य॑

śunaścicchepaṃ niditaṃ sahasrādyūpādamuñco aśamiṣṭa hi ṣaḥ |
evāsmadagne vi mumugdhi pāśānhotaścikitva iha tū niṣadya

2.8

हृ॒णी॒यमा॑नो॒ अप॒ हि मदैये॒ः प्र मे॑ दे॒वानां॑ व्रत॒पा उ॑वाच ।
इन्द्रो॑ वि॒द्वाँ अनु॒ हि त्वा॑ च॒चक्ष॒ तेना॒हम॑ग्ने॒ अनु॑शिष्ट॒ आगा॑म्

hṛṇīyamāno apa hi madaiyeḥ pra me devānāṃ vratapā uvāca |
indro vidvām̐ anu hi tvā cacakṣa tenāhamagne anuśiṣṭa āgām

2.9

वि ज्योति॑षा बृह॒ता भा॑त्य॒ग्निरा॒विर्विश्वा॑नि कृणुते महि॒त्वा ।
प्रादे॑वीर्मा॒याः स॑हते दु॒रेवा॒ः शिशी॑ते॒ शृङ्गे॒ रक्ष॑से वि॒निक्षे॑

vi jyotiṣā bṛhatā bhātyagnirāvirviśvāni kṛṇute mahitvā |
prādevīrmāyāḥ sahate durevāḥ śiśīte śṛṅge rakṣase vinikṣe

2.10

उ॒त स्वा॒नासो॑ दि॒वि ष॑न्त्व॒ग्नेस्ति॒ग्मायु॑धा॒ रक्ष॑से॒ हन्त॒वा उ॑ ।
मदे॑ चिदस्य॒ प्र रु॑जन्ति॒ भामा॒ न व॑रन्ते परि॒बाधो॒ अदे॑वीः

uta svānāso divi ṣantvagnestigmāyudhā rakṣase hantavā u |
made cidasya pra rujanti bhāmā na varante paribādho adevīḥ

2.11

ए॒तं ते॒ स्तोमं॑ तुविजात॒ विप्रो॒ रथं॒ न धीर॒ः स्वपा॑ अतक्षम् ।
यदीद॑ग्ने॒ प्रति॒ त्वं दे॑व॒ हर्या॒ः स्व॑र्वतीर॒प ए॑ना जयेम

etaṃ te stomaṃ tuvijāta vipro rathaṃ na dhīraḥ svapā atakṣam |
yadīdagne prati tvaṃ deva haryāḥ svarvatīrapa enā jayema

2.12

तु॒वि॒ग्रीवो॑ वृष॒भो वा॑वृधा॒नो॑ऽश॒त्र्व१॒॑र्यः सम॑जाति॒ वेद॑ः ।
इती॒मम॒ग्निम॒मृता॑ अवोचन्ब॒र्हिष्म॑ते॒ मन॑वे॒ शर्म॑ यंसद्ध॒विष्म॑ते॒ मन॑वे॒ शर्म॑ यंसत्

tuvigrīvo vṛṣabho vāvṛdhāno'śatrvaryaḥ samajāti vedaḥ |
itīmamagnimamṛtā avocanbarhiṣmate manave śarma yaṃsaddhaviṣmate manave śarma yaṃsat

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)