पञ्चम मण्डल

सूक्त 3: अग्नि ही वरुण, मित्र और इन्द्र

ऋषि: वसुश्रुत आत्रेयः · देवता: अग्निः, ३ मरुद्रुद्रविष्णवः · छन्द: त्रिष्टुप्, १ विराट्

12 श्लोक · 3 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

अग्नि ही वरुण, मित्र और इन्द्र

आत्रेय वसुश्रुत त्रिष्टुप् में अग्निदेव को सम्बोधित करते हैं। जन्म लेते ही अग्नि वरुण हैं, प्रज्वलित होकर मित्र बनते हैं, दाता के लिए इन्द्र हैं, और उन्हीं में सब देव निवास करते हैं। कन्याओं के लिए वे अर्यमा हैं और दम्पती को एक मन करते हैं। एक मन्त्र उन्हें मरुतों से, रुद्र से और विष्णु के परम पद से जोड़ता है, जहाँ वे गायों का गुप्त नाम रखते हैं। उनसे पहले कोई होता नहीं हुआ। ऋषि माँगते हैं कि अग्नि उन्हें सब कष्टों से पार ले जाएँ, निन्दा और दोमुँहे शत्रु को हटाएँ, और अपने लोगों को कभी हानि के हाथ न सौंपें।

3.1

त्वम॑ग्ने॒ वरु॑णो॒ जाय॑से॒ यत्त्वं मि॒त्रो भ॑वसि॒ यत्समि॑द्धः ।
त्वे विश्वे॑ सहसस्पुत्र दे॒वास्त्वमिन्द्रो॑ दा॒शुषे॒ मर्त्या॑य

tvamagne varuṇo jāyase yattvaṃ mitro bhavasi yatsamiddhaḥ |
tve viśve sahasasputra devāstvamindro dāśuṣe martyāya

3.2

त्वम॑र्य॒मा भ॑वसि॒ यत्क॒नीनां॒ नाम॑ स्वधाव॒न्गुह्यं॑ बिभर्षि ।
अ॒ञ्जन्ति॑ मि॒त्रं सुधि॑तं॒ न गोभि॒र्यद्दम्प॑ती॒ सम॑नसा कृ॒णोषि॑

tvamaryamā bhavasi yatkanīnāṃ nāma svadhāvanguhyaṃ bibharṣi |
añjanti mitraṃ sudhitaṃ na gobhiryaddampatī samanasā kṛṇoṣi

3.3

तव॑ श्रि॒ये म॒रुतो॑ मर्जयन्त॒ रुद्र॒ यत्ते॒ जनि॑म॒ चारु॑ चि॒त्रम् ।
प॒दं यद्विष्णो॑रुप॒मं नि॒धायि॒ तेन॑ पासि॒ गुह्यं॒ नाम॒ गोना॑म्

tava śriye maruto marjayanta rudra yatte janima cāru citram |
padaṃ yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi tena pāsi guhyaṃ nāma gonām

3.4

तव॑ श्रि॒या सु॒दृशो॑ देव दे॒वाः पु॒रू दधा॑ना अ॒मृतं॑ सपन्त ।
होता॑रम॒ग्निं मनु॑षो॒ नि षे॑दुर्दश॒स्यन्त॑ उ॒शिज॒ः शंस॑मा॒योः

tava śriyā sudṛśo deva devāḥ purū dadhānā amṛtaṃ sapanta |
hotāramagniṃ manuṣo ni ṣedurdaśasyanta uśijaḥ śaṃsamāyoḥ

3.5

न त्वद्धोता॒ पूर्वो॑ अग्ने॒ यजी॑या॒न्न काव्यै॑ः प॒रो अ॑स्ति स्वधावः ।
वि॒शश्च॒ यस्या॒ अति॑थि॒र्भवा॑सि॒ स य॒ज्ञेन॑ वनवद्देव॒ मर्ता॑न्

na tvaddhotā pūrvo agne yajīyānna kāvyaiḥ paro asti svadhāvaḥ |
viśaśca yasyā atithirbhavāsi sa yajñena vanavaddeva martān

3.6

व॒यम॑ग्ने वनुयाम॒ त्वोता॑ वसू॒यवो॑ ह॒विषा॒ बुध्य॑मानाः ।
व॒यं स॑म॒र्ये वि॒दथे॒ष्वह्नां॑ व॒यं रा॒या स॑हसस्पुत्र॒ मर्ता॑न्

vayamagne vanuyāma tvotā vasūyavo haviṣā budhyamānāḥ |
vayaṃ samarye vidatheṣvahnāṃ vayaṃ rāyā sahasasputra martān

3.7

यो न॒ आगो॑ अ॒भ्येनो॒ भरा॒त्यधीद॒घम॒घशं॑से दधात ।
ज॒ही चि॑कित्वो अ॒भिश॑स्तिमे॒तामग्ने॒ यो नो॑ म॒र्चय॑ति द्व॒येन॑

yo na āgo abhyeno bharātyadhīdaghamaghaśaṃse dadhāta |
jahī cikitvo abhiśastimetāmagne yo no marcayati dvayena

3.8

त्वाम॒स्या व्युषि॑ देव॒ पूर्वे॑ दू॒तं कृ॑ण्वा॒ना अ॑यजन्त ह॒व्यैः ।
सं॒स्थे यद॑ग्न॒ ईय॑से रयी॒णां दे॒वो मर्तै॒र्वसु॑भिरि॒ध्यमा॑नः

tvāmasyā vyuṣi deva pūrve dūtaṃ kṛṇvānā ayajanta havyaiḥ |
saṃsthe yadagna īyase rayīṇāṃ devo martairvasubhiridhyamānaḥ

3.9

अव॑ स्पृधि पि॒तरं॒ योधि॑ वि॒द्वान्पु॒त्रो यस्ते॑ सहसः सून ऊ॒हे ।
क॒दा चि॑कित्वो अ॒भि च॑क्षसे॒ नोऽग्ने॑ क॒दाँ ऋ॑त॒चिद्या॑तयासे

ava spṛdhi pitaraṃ yodhi vidvānputro yaste sahasaḥ sūna ūhe |
kadā cikitvo abhi cakṣase no'gne kadām̐ ṛtacidyātayāse

3.10

भूरि॒ नाम॒ वन्द॑मानो दधाति पि॒ता व॑सो॒ यदि॒ तज्जो॒षया॑से ।
कु॒विद्दे॒वस्य॒ सह॑सा चका॒नः सु॒म्नम॒ग्निर्व॑नते वावृधा॒नः

bhūri nāma vandamāno dadhāti pitā vaso yadi tajjoṣayāse |
kuviddevasya sahasā cakānaḥ sumnamagnirvanate vāvṛdhānaḥ

3.11

त्वम॒ङ्ग ज॑रि॒तारं॑ यविष्ठ॒ विश्वा॑न्यग्ने दुरि॒ताति॑ पर्षि ।
स्ते॒ना अ॑दृश्रन्रि॒पवो॒ जना॒सोऽज्ञा॑तकेता वृजि॒ना अ॑भूवन्

tvamaṅga jaritāraṃ yaviṣṭha viśvānyagne duritāti parṣi |
stenā adṛśranripavo janāso'jñātaketā vṛjinā abhūvan

3.12

इ॒मे यामा॑सस्त्व॒द्रिग॑भूव॒न्वस॑वे वा॒ तदिदागो॑ अवाचि ।
नाहा॒यम॒ग्निर॒भिश॑स्तये नो॒ न रीष॑ते वावृधा॒नः परा॑ दात्

ime yāmāsastvadrigabhūvanvasave vā tadidāgo avāci |
nāhāyamagnirabhiśastaye no na rīṣate vāvṛdhānaḥ parā dāt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)