पञ्चम मण्डल

सूक्त 1: उषा के साथ जागते अग्निदेव

ऋषि: बुधगविष्ठिरावात्रेयौ · देवता: अग्निः · छन्द: त्रिष्टुप्

12 श्लोक · 1 में से 87

इस अध्याय में क्या होता है

उषा के साथ जागते अग्निदेव

अत्रि कुल के बुध और गविष्ठिर त्रिष्टुप् छन्द में अग्निदेव की स्तुति करते हैं। लोगों की समिधा से प्रज्वलित अग्नि उषा से मिलने ऐसे जागते हैं जैसे गाय अपने बछड़े के पास लौटती है, और उनकी लपटें नई शाखाओं की तरह स्वर्ग की ओर उठती हैं। वे हर घर में बैठे होता हैं, सात रत्न धारण करने वाले, सबके प्रिय अतिथि, सहस्र सींगों वाले वृषभ। ऋषि प्रार्थना करते हैं कि वे अपने दीप्त रथ पर चढ़कर देवों को हवि ग्रहण करने लाएँ। अन्त में गविष्ठिर यह स्तोत्र अग्नि पर आकाश में टँके स्वर्ण आभूषण की तरह अर्पित करते हैं।

1.1

अबो॑ध्य॒ग्निः स॒मिधा॒ जना॑नां॒ प्रति॑ धे॒नुमि॑वाय॒तीमु॒षास॑म् ।
य॒ह्वा इ॑व॒ प्र व॒यामु॒ज्जिहा॑ना॒ः प्र भा॒नव॑ः सिस्रते॒ नाक॒मच्छ॑

abodhyagniḥ samidhā janānāṃ prati dhenumivāyatīmuṣāsam |
yahvā iva pra vayāmujjihānāḥ pra bhānavaḥ sisrate nākamaccha

1.2

अबो॑धि॒ होता॑ य॒जथा॑य दे॒वानू॒र्ध्वो अ॒ग्निः सु॒मना॑ः प्रा॒तर॑स्थात् ।
समि॑द्धस्य॒ रुश॑ददर्शि॒ पाजो॑ म॒हान्दे॒वस्तम॑सो॒ निर॑मोचि

abodhi hotā yajathāya devānūrdhvo agniḥ sumanāḥ prātarasthāt |
samiddhasya ruśadadarśi pājo mahāndevastamaso niramoci

1.3

यदीं॑ ग॒णस्य॑ रश॒नामजी॑ग॒ः शुचि॑रङ्क्ते॒ शुचि॑भि॒र्गोभि॑र॒ग्निः ।
आद्दक्षि॑णा युज्यते वाज॒यन्त्यु॑त्ता॒नामू॒र्ध्वो अ॑धयज्जु॒हूभि॑ः

yadīṃ gaṇasya raśanāmajīgaḥ śuciraṅkte śucibhirgobhiragniḥ |
āddakṣiṇā yujyate vājayantyuttānāmūrdhvo adhayajjuhūbhiḥ

1.4

अ॒ग्निमच्छा॑ देवय॒तां मनां॑सि॒ चक्षूं॑षीव॒ सूर्ये॒ सं च॑रन्ति ।
यदीं॒ सुवा॑ते उ॒षसा॒ विरू॑पे श्वे॒तो वा॒जी जा॑यते॒ अग्रे॒ अह्ना॑म्

agnimacchā devayatāṃ manāṃsi cakṣūṃṣīva sūrye saṃ caranti |
yadīṃ suvāte uṣasā virūpe śveto vājī jāyate agre ahnām

1.5

जनि॑ष्ट॒ हि जेन्यो॒ अग्रे॒ अह्नां॑ हि॒तो हि॒तेष्व॑रु॒षो वने॑षु ।
दमे॑दमे स॒प्त रत्ना॒ दधा॑नो॒ऽग्निर्होता॒ नि ष॑सादा॒ यजी॑यान्

janiṣṭa hi jenyo agre ahnāṃ hito hiteṣvaruṣo vaneṣu |
damedame sapta ratnā dadhāno'gnirhotā ni ṣasādā yajīyān

1.6

अ॒ग्निर्होता॒ न्य॑सीद॒द्यजी॑यानु॒पस्थे॑ मा॒तुः सु॑र॒भा उ॑ लो॒के ।
युवा॑ क॒विः पु॑रुनि॒ष्ठ ऋ॒तावा॑ ध॒र्ता कृ॑ष्टी॒नामु॒त मध्य॑ इ॒द्धः

agnirhotā nyasīdadyajīyānupasthe mātuḥ surabhā u loke |
yuvā kaviḥ puruniṣṭha ṛtāvā dhartā kṛṣṭīnāmuta madhya iddhaḥ

1.7

प्र णु त्यं विप्र॑मध्व॒रेषु॑ सा॒धुम॒ग्निं होता॑रमीळते॒ नमो॑भिः ।
आ यस्त॒तान॒ रोद॑सी ऋ॒तेन॒ नित्यं॑ मृजन्ति वा॒जिनं॑ घृ॒तेन॑

pra ṇu tyaṃ vipramadhvareṣu sādhumagniṃ hotāramīḻate namobhiḥ |
ā yastatāna rodasī ṛtena nityaṃ mṛjanti vājinaṃ ghṛtena

1.8

मा॒र्जा॒ल्यो॑ मृज्यते॒ स्वे दमू॑नाः कविप्रश॒स्तो अति॑थिः शि॒वो न॑ः ।
स॒हस्र॑शृङ्गो वृष॒भस्तदो॑जा॒ विश्वाँ॑ अग्ने॒ सह॑सा॒ प्रास्य॒न्यान्

mārjālyo mṛjyate sve damūnāḥ kavipraśasto atithiḥ śivo naḥ |
sahasraśṛṅgo vṛṣabhastadojā viśvām̐ agne sahasā prāsyanyān

1.9

प्र स॒द्यो अ॑ग्ने॒ अत्ये॑ष्य॒न्याना॒विर्यस्मै॒ चारु॑तमो ब॒भूथ॑ ।
ई॒ळेन्यो॑ वपु॒ष्यो॑ वि॒भावा॑ प्रि॒यो वि॒शामति॑थि॒र्मानु॑षीणाम्

pra sadyo agne atyeṣyanyānāviryasmai cārutamo babhūtha |
īḻenyo vapuṣyo vibhāvā priyo viśāmatithirmānuṣīṇām

1.10

तुभ्यं॑ भरन्ति क्षि॒तयो॑ यविष्ठ ब॒लिम॑ग्ने॒ अन्ति॑त॒ ओत दू॒रात् ।
आ भन्दि॑ष्ठस्य सुम॒तिं चि॑किद्धि बृ॒हत्ते॑ अग्ने॒ महि॒ शर्म॑ भ॒द्रम्

tubhyaṃ bharanti kṣitayo yaviṣṭha balimagne antita ota dūrāt |
ā bhandiṣṭhasya sumatiṃ cikiddhi bṛhatte agne mahi śarma bhadram

1.11

आद्य रथं॑ भानुमो भानु॒मन्त॒मग्ने॒ तिष्ठ॑ यज॒तेभि॒ः सम॑न्तम् ।
वि॒द्वान्प॑थी॒नामु॒र्व१॒॑न्तरि॑क्ष॒मेह दे॒वान्ह॑वि॒रद्या॑य वक्षि

ādya rathaṃ bhānumo bhānumantamagne tiṣṭha yajatebhiḥ samantam |
vidvānpathīnāmurvantarikṣameha devānhaviradyāya vakṣi

1.12

अवो॑चाम क॒वये॒ मेध्या॑य॒ वचो॑ व॒न्दारु॑ वृष॒भाय॒ वृष्णे॑ ।
गवि॑ष्ठिरो॒ नम॑सा॒ स्तोम॑म॒ग्नौ दि॒वी॑व रु॒क्ममु॑रु॒व्यञ्च॑मश्रेत्

avocāma kavaye medhyāya vaco vandāru vṛṣabhāya vṛṣṇe |
gaviṣṭhiro namasā stomamagnau divīva rukmamuruvyañcamaśret

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)