चतुर्थ मण्डल

सूक्त 33: ऋभुओं ने कौशल से अमरत्व पाया

ऋषि: वामदेवो गौतमः · देवता: ऋभवः · छन्द: त्रिष्टुप्

11 श्लोक · 33 में से 58

इस अध्याय में क्या होता है

ऋभुओं ने कौशल से अमरत्व पाया

वामदेव गौतम त्रिष्टुप् छन्द में अपनी वाणी दूत की तरह ऋभुओं के पास भेजते हैं। वायु के वेग से वे आकाश में घूमे और अपने कर्मों से देवों की मित्रता पाई। उन्होंने अपने बूढ़े माता पिता को फिर युवा किया। एक वर्ष उन्होंने गाय की रक्षा की और उसका रूप गढ़ा, और इन्हीं कर्मों से अमरत्व पाया। बड़े ने कहा, दो चमस बनाएँ; मँझले ने, तीन; सबसे छोटे ने, चार; चार चमकते चमस देखकर त्वष्टा ने उनकी बात सराही। वे अगोह्य के अतिथि बनकर बारह दिन सोए, खेत उपजाऊ किए, नदियाँ बहाईं। उन्होंने इन्द्र के घोड़े गढ़े; इस तीसरे सवन में उनसे धन माँगा गया है।

33.1

प्र ऋ॒भुभ्यो॑ दू॒तमि॑व॒ वाच॑मिष्य उप॒स्तिरे॒ श्वैत॑रीं धे॒नुमी॑ळे ।
ये वात॑जूतास्त॒रणि॑भि॒रेवै॒ः परि॒ द्यां स॒द्यो अ॒पसो॑ बभू॒वुः

pra ṛbhubhyo dūtamiva vācamiṣya upastire śvaitarīṃ dhenumīḻe |
ye vātajūtāstaraṇibhirevaiḥ pari dyāṃ sadyo apaso babhūvuḥ

33.2

य॒दार॒मक्र॑न्नृ॒भव॑ः पि॒तृभ्यां॒ परि॑विष्टी वे॒षणा॑ दं॒सना॑भिः ।
आदिद्दे॒वाना॒मुप॑ स॒ख्यमा॑य॒न्धीरा॑सः पु॒ष्टिम॑वहन्म॒नायै॑

yadāramakrannṛbhavaḥ pitṛbhyāṃ pariviṣṭī veṣaṇā daṃsanābhiḥ |
ādiddevānāmupa sakhyamāyandhīrāsaḥ puṣṭimavahanmanāyai

33.3

पुन॒र्ये च॒क्रुः पि॒तरा॒ युवा॑ना॒ सना॒ यूपे॑व जर॒णा शया॑ना ।
ते वाजो॒ विभ्वाँ॑ ऋ॒भुरिन्द्र॑वन्तो॒ मधु॑प्सरसो नोऽवन्तु य॒ज्ञम्

punarye cakruḥ pitarā yuvānā sanā yūpeva jaraṇā śayānā |
te vājo vibhvām̐ ṛbhurindravanto madhupsaraso no'vantu yajñam

33.4

यत्सं॒वत्स॑मृ॒भवो॒ गामर॑क्ष॒न्यत्सं॒वत्स॑मृ॒भवो॒ मा अपिं॑शन् ।
यत्सं॒वत्स॒मभ॑र॒न्भासो॑ अस्या॒स्ताभि॒ः शमी॑भिरमृत॒त्वमा॑शुः

yatsaṃvatsamṛbhavo gāmarakṣanyatsaṃvatsamṛbhavo mā apiṃśan |
yatsaṃvatsamabharanbhāso asyāstābhiḥ śamībhiramṛtatvamāśuḥ

33.5

ज्ये॒ष्ठ आ॑ह चम॒सा द्वा क॒रेति॒ कनी॑या॒न्त्रीन्कृ॑णवा॒मेत्या॑ह ।
क॒नि॒ष्ठ आ॑ह च॒तुर॑स्क॒रेति॒ त्वष्ट॑ ऋभव॒स्तत्प॑नय॒द्वचो॑ वः

jyeṣṭha āha camasā dvā kareti kanīyāntrīnkṛṇavāmetyāha |
kaniṣṭha āha caturaskareti tvaṣṭa ṛbhavastatpanayadvaco vaḥ

33.6

स॒त्यमू॑चु॒र्नर॑ ए॒वा हि च॒क्रुरनु॑ स्व॒धामृ॒भवो॑ जग्मुरे॒ताम् ।
वि॒भ्राज॑मानाँश्चम॒साँ अहे॒वावे॑न॒त्त्वष्टा॑ च॒तुरो॑ ददृ॒श्वान्

satyamūcurnara evā hi cakruranu svadhāmṛbhavo jagmuretām |
vibhrājamānām̐ścamasām̐ ahevāvenattvaṣṭā caturo dadṛśvān

33.7

द्वाद॑श॒ द्यून्यदगो॑ह्यस्याति॒थ्ये रण॑न्नृ॒भव॑ः स॒सन्त॑ः ।
सु॒क्षेत्रा॑कृण्व॒न्नन॑यन्त॒ सिन्धू॒न्धन्वाति॑ष्ठ॒न्नोष॑धीर्नि॒म्नमाप॑ः

dvādaśa dyūnyadagohyasyātithye raṇannṛbhavaḥ sasantaḥ |
sukṣetrākṛṇvannanayanta sindhūndhanvātiṣṭhannoṣadhīrnimnamāpaḥ

33.8

रथं॒ ये च॒क्रुः सु॒वृतं॑ नरे॒ष्ठां ये धे॒नुं वि॑श्व॒जुवं॑ वि॒श्वरू॑पाम् ।
त आ त॑क्षन्त्वृ॒भवो॑ र॒यिं न॒ः स्वव॑स॒ः स्वप॑सः सु॒हस्ता॑ः

rathaṃ ye cakruḥ suvṛtaṃ nareṣṭhāṃ ye dhenuṃ viśvajuvaṃ viśvarūpām |
ta ā takṣantvṛbhavo rayiṃ naḥ svavasaḥ svapasaḥ suhastāḥ

33.9

अपो॒ ह्ये॑षा॒मजु॑षन्त दे॒वा अ॒भि क्रत्वा॒ मन॑सा॒ दीध्या॑नाः ।
वाजो॑ दे॒वाना॑मभवत्सु॒कर्मेन्द्र॑स्य ऋभु॒क्षा वरु॑णस्य॒ विभ्वा॑

apo hyeṣāmajuṣanta devā abhi kratvā manasā dīdhyānāḥ |
vājo devānāmabhavatsukarmendrasya ṛbhukṣā varuṇasya vibhvā

33.10

ये हरी॑ मे॒धयो॒क्था मद॑न्त॒ इन्द्रा॑य च॒क्रुः सु॒युजा॒ ये अश्वा॑ ।
ते रा॒यस्पोषं॒ द्रवि॑णान्य॒स्मे ध॒त्त ऋ॑भवः क्षेम॒यन्तो॒ न मि॒त्रम्

ye harī medhayokthā madanta indrāya cakruḥ suyujā ye aśvā |
te rāyaspoṣaṃ draviṇānyasme dhatta ṛbhavaḥ kṣemayanto na mitram

33.11

इ॒दाह्न॑ः पी॒तिमु॒त वो॒ मदं॑ धु॒र्न ऋ॒ते श्रा॒न्तस्य॑ स॒ख्याय॑ दे॒वाः ।
ते नू॒नम॒स्मे ऋ॑भवो॒ वसू॑नि तृ॒तीये॑ अ॒स्मिन्सव॑ने दधात

idāhnaḥ pītimuta vo madaṃ dhurna ṛte śrāntasya sakhyāya devāḥ |
te nūnamasme ṛbhavo vasūni tṛtīye asminsavane dadhāta

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)