तृतीय मण्डल

सूक्त 57: विचरती धेनु रूपी मनीषा

ऋषि: गाथिनो विश्वामित्रः · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: त्रिष्टुप्

6 श्लोक · 57 में से 62

इस अध्याय में क्या होता है

विचरती धेनु रूपी मनीषा

विश्वेदेवों के प्रति विश्वामित्र के छह त्रिष्टुप् मन्त्र। विवेकी ने ऋषि की मनीषा को बिना ग्वाले के खुली विचरती गौ की भाँति पाया, जिसने तुरन्त प्रचुर दूध दिया; इन्द्र और अग्नि उसकी स्तुति करते हैं। इन्द्र, पूषा और दो सुहस्त बलवानों ने उसे दुहा। बहनें वृषभ का बल चाहती हैं और उसमें स्थित गर्भ को जानती हैं। यज्ञ में पत्थर जोतते हुए ऋषि द्यावापृथिवी को सम्बोधित करते हैं। अन्तिम दो मन्त्र अग्नि से कहते हैं: अपनी मधुर, प्रज्ञावान जिह्वा से सब देवों को यहाँ बिठाओ और उन्हें मधु पिलाओ; पर्वत की धारा जैसी कल्याणकारी सुमति हमें दो।

57.1

प्र मे॑ विवि॒क्वाँ अ॑विदन्मनी॒षां धे॒नुं चर॑न्तीं॒ प्रयु॑ता॒मगो॑पाम् ।
स॒द्यश्चि॒द्या दु॑दु॒हे भूरि॑ धा॒सेरिन्द्र॒स्तद॒ग्निः प॑नि॒तारो॑ अस्याः

pra me vivikvām̐ avidanmanīṣāṃ dhenuṃ carantīṃ prayutāmagopām |
sadyaścidyā duduhe bhūri dhāserindrastadagniḥ panitāro asyāḥ

57.2

इन्द्र॒ः सु पू॒षा वृष॑णा सु॒हस्ता॑ दि॒वो न प्री॒ताः श॑श॒यं दु॑दुह्रे ।
विश्वे॒ यद॑स्यां र॒णय॑न्त दे॒वाः प्र वोऽत्र॑ वसवः सु॒म्नम॑श्याम्

indraḥ su pūṣā vṛṣaṇā suhastā divo na prītāḥ śaśayaṃ duduhre |
viśve yadasyāṃ raṇayanta devāḥ pra vo'tra vasavaḥ sumnamaśyām

57.3

या जा॒मयो॒ वृष्ण॑ इ॒च्छन्ति॑ श॒क्तिं न॑म॒स्यन्ती॑र्जानते॒ गर्भ॑मस्मिन् ।
अच्छा॑ पु॒त्रं धे॒नवो॑ वावशा॒ना म॒हश्च॑रन्ति॒ बिभ्र॑तं॒ वपूं॑षि

yā jāmayo vṛṣṇa icchanti śaktiṃ namasyantīrjānate garbhamasmin |
acchā putraṃ dhenavo vāvaśānā mahaścaranti bibhrataṃ vapūṃṣi

57.4

अच्छा॑ विवक्मि॒ रोद॑सी सु॒मेके॒ ग्राव्णो॑ युजा॒नो अ॑ध्व॒रे म॑नी॒षा ।
इ॒मा उ॑ ते॒ मन॑वे॒ भूरि॑वारा ऊ॒र्ध्वा भ॑वन्ति दर्श॒ता यज॑त्राः

acchā vivakmi rodasī sumeke grāvṇo yujāno adhvare manīṣā |
imā u te manave bhūrivārā ūrdhvā bhavanti darśatā yajatrāḥ

57.5

या ते॑ जि॒ह्वा मधु॑मती सुमे॒धा अग्ने॑ दे॒वेषू॒च्यत॑ उरू॒ची ।
तये॒ह विश्वाँ॒ अव॑से॒ यज॑त्रा॒ना सा॑दय पा॒यया॑ चा॒ मधू॑नि

yā te jihvā madhumatī sumedhā agne deveṣūcyata urūcī |
tayeha viśvām̐ avase yajatrānā sādaya pāyayā cā madhūni

57.6

या ते॑ अग्ने॒ पर्व॑तस्येव॒ धारास॑श्चन्ती पी॒पय॑द्देव चि॒त्रा ।
ताम॒स्मभ्यं॒ प्रम॑तिं जातवेदो॒ वसो॒ रास्व॑ सुम॒तिं वि॒श्वज॑न्याम्

yā te agne parvatasyeva dhārāsaścantī pīpayaddeva citrā |
tāmasmabhyaṃ pramatiṃ jātavedo vaso rāsva sumatiṃ viśvajanyām

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)