दशम मण्डल

सूक्त 68: अण्डे-सा फूटा वल

ऋषि: अयास्य आङ्गिरसः · देवता: बृहस्पतिः · छन्द: त्रिष्टुप्

12 श्लोक · 68 में से 191

इस अध्याय में क्या होता है

अण्डे-सा फूटा वल

अयास्य आङ्गिरस त्रिष्टुप् में फिर बृहस्पति का गान करते हैं, उपमाओं से भरा। स्तुतियाँ उनकी ओर जलपक्षियों-सी, बादल की गर्जना-सी, पर्वत से उछलती लहरों-सी गूँजती हैं। बृहस्पति ने पर्वतों से गायें वैसे निकालीं जैसे कोठी से जौ। उन्होंने पत्थर में बन्द मधु को उथले जल की मछली-सा देखा और वृक्ष से कटोरे की तरह निकाल लिया। उन्होंने पर्वत को पक्षी के अण्डे-सा फोड़ा। वल ने अपनी गायों के लिए वैसे शोक किया जैसे पाले से पत्ते झड़ने पर वन। पितरों ने द्युलोक को तारों से वैसे सजाया जैसे काले घोड़े को मोतियों से, रात में अन्धकार और दिन में ज्योति रखी। ऋषि बादल-से गरजने वाले बृहस्पति को नमन करते हैं।

68.1

उ॒द॒प्रुतो॒ न वयो॒ रक्ष॑माणा॒ वाव॑दतो अ॒भ्रिय॑स्येव॒ घोषा॑ः ।
गि॒रि॒भ्रजो॒ नोर्मयो॒ मद॑न्तो॒ बृह॒स्पति॑म॒भ्य१॒॑र्का अ॑नावन्

udapruto na vayo rakṣamāṇā vāvadato abhriyasyeva ghoṣāḥ |
giribhrajo normayo madanto bṛhaspatimabhyarkā anāvan

68.2

सं गोभि॑राङ्गिर॒सो नक्ष॑माणो॒ भग॑ इ॒वेद॑र्य॒मणं॑ निनाय ।
जने॑ मि॒त्रो न दम्प॑ती अनक्ति॒ बृह॑स्पते वा॒जया॒शूँरि॑वा॒जौ

saṃ gobhirāṅgiraso nakṣamāṇo bhaga ivedaryamaṇaṃ nināya |
jane mitro na dampatī anakti bṛhaspate vājayāśūm̐rivājau

68.3

सा॒ध्व॒र्या अ॑ति॒थिनी॑रिषि॒राः स्पा॒र्हाः सु॒वर्णा॑ अनव॒द्यरू॑पाः ।
बृह॒स्पति॒ः पर्व॑तेभ्यो वि॒तूर्या॒ निर्गा ऊ॑पे॒ यव॑मिव स्थि॒विभ्य॑ः

sādhvaryā atithinīriṣirāḥ spārhāḥ suvarṇā anavadyarūpāḥ |
bṛhaspatiḥ parvatebhyo vitūryā nirgā ūpe yavamiva sthivibhyaḥ

68.4

आ॒प्रु॒षा॒यन्मधु॑न ऋ॒तस्य॒ योनि॑मवक्षि॒पन्न॒र्क उ॒ल्कामि॑व॒ द्योः ।
बृह॒स्पति॑रु॒द्धर॒न्नश्म॑नो॒ गा भूम्या॑ उ॒द्नेव॒ वि त्वचं॑ बिभेद

āpruṣāyanmadhuna ṛtasya yonimavakṣipannarka ulkāmiva dyoḥ |
bṛhaspatiruddharannaśmano gā bhūmyā udneva vi tvacaṃ bibheda

68.5

अप॒ ज्योति॑षा॒ तमो॑ अ॒न्तरि॑क्षादु॒द्नः शीपा॑लमिव॒ वात॑ आजत् ।
बृह॒स्पति॑रनु॒मृश्या॑ व॒लस्या॒भ्रमि॑व॒ वात॒ आ च॑क्र॒ आ गाः

apa jyotiṣā tamo antarikṣādudnaḥ śīpālamiva vāta ājat |
bṛhaspatiranumṛśyā valasyābhramiva vāta ā cakra ā gāḥ

68.6

य॒दा व॒लस्य॒ पीय॑तो॒ जसुं॒ भेद्बृह॒स्पति॑रग्नि॒तपो॑भिर॒र्कैः ।
द॒द्भिर्न जि॒ह्वा परि॑विष्ट॒माद॑दा॒विर्नि॒धीँर॑कृणोदु॒स्रिया॑णाम्

yadā valasya pīyato jasuṃ bhedbṛhaspatiragnitapobhirarkaiḥ |
dadbhirna jihvā pariviṣṭamādadāvirnidhīm̐rakṛṇodusriyāṇām

68.7

बृह॒स्पति॒रम॑त॒ हि त्यदा॑सां॒ नाम॑ स्व॒रीणां॒ सद॑ने॒ गुहा॒ यत् ।
आ॒ण्डेव॑ भि॒त्त्वा श॑कु॒नस्य॒ गर्भ॒मुदु॒स्रिया॒ः पर्व॑तस्य॒ त्मना॑जत्

bṛhaspatiramata hi tyadāsāṃ nāma svarīṇāṃ sadane guhā yat |
āṇḍeva bhittvā śakunasya garbhamudusriyāḥ parvatasya tmanājat

68.8

अश्नापि॑नद्धं॒ मधु॒ पर्य॑पश्य॒न्मत्स्यं॒ न दी॒न उ॒दनि॑ क्षि॒यन्त॑म् ।
निष्टज्ज॑भार चम॒सं न वृ॒क्षाद्बृह॒स्पति॑र्विर॒वेणा॑ वि॒कृत्य॑

aśnāpinaddhaṃ madhu paryapaśyanmatsyaṃ na dīna udani kṣiyantam |
niṣṭajjabhāra camasaṃ na vṛkṣādbṛhaspatirviraveṇā vikṛtya

68.9

सोषाम॑विन्द॒त्स स्व१॒॑ः सो अ॒ग्निं सो अ॒र्केण॒ वि ब॑बाधे॒ तमां॑सि ।
बृह॒स्पति॒र्गोव॑पुषो व॒लस्य॒ निर्म॒ज्जानं॒ न पर्व॑णो जभार

soṣāmavindatsa svaḥ so agniṃ so arkeṇa vi babādhe tamāṃsi |
bṛhaspatirgovapuṣo valasya nirmajjānaṃ na parvaṇo jabhāra

68.10

हि॒मेव॑ प॒र्णा मु॑षि॒ता वना॑नि॒ बृह॒स्पति॑नाकृपयद्व॒लो गाः ।
अ॒ना॒नु॒कृ॒त्यम॑पु॒नश्च॑कार॒ यात्सूर्या॒मासा॑ मि॒थ उ॒च्चरा॑तः

himeva parṇā muṣitā vanāni bṛhaspatinākṛpayadvalo gāḥ |
anānukṛtyamapunaścakāra yātsūryāmāsā mitha uccarātaḥ

68.11

अ॒भि श्या॒वं न कृश॑नेभि॒रश्वं॒ नक्ष॑त्रेभिः पि॒तरो॒ द्याम॑पिंशन् ।
रात्र्यां॒ तमो॒ अद॑धु॒र्ज्योति॒रह॒न्बृह॒स्पति॑र्भि॒नदद्रिं॑ वि॒दद्गाः

abhi śyāvaṃ na kṛśanebhiraśvaṃ nakṣatrebhiḥ pitaro dyāmapiṃśan |
rātryāṃ tamo adadhurjyotirahanbṛhaspatirbhinadadriṃ vidadgāḥ

68.12

इ॒दम॑कर्म॒ नमो॑ अभ्रि॒याय॒ यः पू॒र्वीरन्वा॒नोन॑वीति ।
बृह॒स्पति॒ः स हि गोभि॒ः सो अश्वै॒ः स वी॒रेभि॒ः स नृभि॑र्नो॒ वयो॑ धात्

idamakarma namo abhriyāya yaḥ pūrvīranvānonavīti |
bṛhaspatiḥ sa hi gobhiḥ so aśvaiḥ sa vīrebhiḥ sa nṛbhirno vayo dhāt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)